Allah Sizi Sıkıntıdan Kurtarır Fakat Siz Yine Ortak Koşarsınız
Allahümme salli alâ seyyidinâ Muhammedin ve alâ âli seyyidinâ nebiyyinâ Muhammedini'n-nebiyyi'il-ümmiyyi ve alâ âlihî ve sahbihî ve sellim
Kur’an-ı Kerim En’am Suresi 64. Ayeti
Arapça Okunuşu:
قُلِ اللّٰهُ يُنَجّ۪يكُمْ مِنْهَا وَمِنْ كُلِّ كَرْبٍ ثُمَّ اَنْتُمْ تُشْرِكُونَ
Türkçe Okunuşu:
Kulillâhu yuneccîkum minhâ ve min kulli kerbin summe entum tuşrikûn.
Elmalılı Hamdi Yazır Meali:
De ki: “Ondan ve her türlü sıkıntıdan sizi Allah kurtarır; sonra siz yine de O’na ortak koşarsınız.”
Ayetin Tefsiri
Bu ayet-i kerime, 63. ayette tasvir edilen o sarsıcı “çaresizlik anı”nın ilahi cevabıdır. İnsan en daraldığı anda, karanlıklar içinde yapayalnız kaldığında Rabbine iltica eder; Allah Teâlâ da rahmetiyle o kuluna cevap verir. Ayetteki “ve min kulli kerbin” (ve her türlü sıkıntıdan) ifadesi, Allah’ın kurtarıcılığının sadece büyük felaketlerle sınırlı olmadığını, gönül darlığından dünya meşakkatlerine kadar her türlü gam ve kederi (kerb) giderecek yegâne gücün O olduğunu vurgular.
Ancak ayetin sonundaki “summe entum tuşrikûn” (sonra siz yine ortak koşarsınız) ibaresi, insan psikolojisindeki derin bir nankörlüğe ve tutarsızlığa parmak basar. Kul, tehlike anında sadece Allah’ı hatırlar ve tevhidin zirvesine çıkar; fakat düzlüğe çıktığında, kurtuluşunu kendi zekasına, şansına, doktoruna veya sahte mevlalarına (putlara/sebeplere) mal etmeye başlar. Bu ayet, insanın selâmete erince Rabbini unutma ve nimeti başkasına nispet etme hastalığını deşifre eder.
Peygamber Efendimiz’in (s.a.v) En’am Suresi’nin 64. Ayeti Işığında Duası
Resulullah (s.a.v.), “Kerb” (büyük sıkıntı) anlarında şu meşhur **”Duaü’l-Kerb”**i okurdu:
“Azîm ve Halîm olan Allah’tan başka ilah yoktur. Arş-ı Azîm’in Rabbi olan Allah’tan başka ilah yoktur. Göklerin, yerin ve Arş-ı Kerîm’in Rabbi olan Allah’tan başka ilah yoktur. Allah’ım! Beni her türlü kederden kurtaran Sensin; kurtulduğumda kalbimi şirkten koru. Seni her an bir ve tek bilmeyi, nimetini başkasına mal etmemeyi bana nasip eyle.”
En’am Suresi’nin 64. Ayeti Işığında Hadisler
“Sıkıntıya düşen kimse ‘Allah, Allahu Rabbî lâ uşriku bihî şey’en’ (Allah benim Rabbimdir, O’na hiçbir şeyi ortak koşmam) derse, Allah onu o sıkıntıdan kurtarır.”
“Darlıkta yapılan duanın samimiyeti, bolluktaki gafletle bozulmamalıdır. Allah’ın elinden tutup çıkardığı kulun, kurtulunca O’nun elini bırakması ne büyük nankörlüktür.”
En’am Suresi’nin 64. Ayeti Işığında Sünnet-i Seniyye
Efendimiz’in (s.a.v.) sünnetinde bu ayet, “Sürekli Şükür ve Sebeplerin Arka Planını Görmek” olarak yaşanmıştır. O, bir başarı kazandığında veya bir sıkıntıdan kurtulduğunda “Bu bendendir” demez, “Bu Rabbimin lütfudur” (Hâzâ min fadli Rabbî) derdi. Sünnet-i Seniyye; selâmete erince şımarmamayı, aksine kurtuluşu bir kulluk borcuna dönüştürmeyi öğretir. Efendimiz, her namazın ardından “Allah’ım! Senin verdiğine engel olacak, engel olduğuna da verecek yoktur” diyerek şirkin her türlü sinsi sızmasına set çekmiştir.
Alimlerin Kıyas ve Hikmet Değerlendirmesi
Alimler (özellikle İmam Gazâlî ve Fahreddin er-Râzî), bu “kurtuluş ve nankörlük” döngüsü üzerine şu kıyasları yapmışlardır:
Kerb ve Refah Kıyası: Alimler der ki: “Kerb”, insanın nefesini kesen büyük kederdir. Allah en büyük kederi giderdiğine göre, küçüklerini hayli hayli giderir. Bu kıyas, müminin ümidini diri tutar.
Tevhid ve Şirk Kıyası: İnsanın darlıktaki mecburi tevhidi ile genişlikteki keyfi şirki kıyaslandığında; şirkin sadece bir cehalet değil, aynı zamanda ahlaki bir vefasızlık olduğu ortaya çıkar.
Kurtarıcı ve Sebep Kıyası: Müfessirler, “Allah kurtarır” ifadesini kıyaslarken; ilaç, kaptan veya koruma gibi unsurların sadece birer perde olduğunu, asıl failin Allah olduğunu unutmanın “gizli şirk” olduğu uyarısını yaparlar.
Ayetten Çıkarılacak Dersler ve Hikmetler
Mutlak Sığınak: Dünyada hiçbir kapı kalmadığında çalınacak ve mutlaka cevap alınacak tek kapı Allah’ın kapısıdır.
Nankörlük Uyarısı: İnsan, kurtulduktan sonra başarısını kendi maharetine veya tesadüflere bağlayarak ilahi yardımı görmezden gelme eğilimindedir.
Genişlikte Zikir: Bolluk anında Allah’ı birlemek, darlık anındaki imtihanı kolaylaştırır.
Gizli Şirk: Nimeti Allah’tan başkasına nispet etmek, modern dünyanın en yaygın şirk türlerinden biridir.
İniş Tarihi ve Nüzul Ortamı
Mekke’de, başları sıkışınca Kâbe’nin Rabbine yalvaran, ancak tehlike geçince tekrar Lat, Menat ve Uzza’ya dönen müşriklerin bu ikiyüzlü tavrını yüzlerine vurmak için nazil olmuştur.
Önceki ve Sonraki Ayetlerle Bağlantısı
ayette darlık anındaki o yalvarış tasvir edilmişti; 64. ayet bu yalvarışın sonucunu (kurtuluş) ve sonrasındaki nankörlüğü anlattı. 65. ayette ise Allah’ın sadece kurtaran değil, dilerse üstten, alttan veya birbirine düşürerek azap eden bir kudret sahibi olduğu hatırlatılacaktır.
Sonuç
En’am 64, bizi kendi vefasızlığımızla yüzleştirir. Bize “sıkıntıdayken verdiğin sözü unutma” der. Allah’ın her türlü darlıktan çıkarıcı olduğunu müjdelerken, selâmetin bizi Allah’tan uzaklaştırmaması gerektiğini ihtar eder.
Özet: Sizi o karanlıklardan ve her türlü kederden Allah kurtarır; ama siz rahata erince yine O’nun yetkilerini başkalarına mal ederek nankörlük edersiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
“Kerb” (Sıkıntı) ne demektir? İnsanı boğacak kadar ağır olan, içinden çıkılamaz görülen, keder ve gamın en şiddetli halidir.
Allah neden ortak koştuğumuzu söylüyor? Kurtuluştan sonra “şansım yaver gitti”, “kaptan çok iyiydi”, “doktor beni kurtardı” gibi sözlerle asıl kurtarıcıyı (Allah’ı) perdelediğimiz için.
Hangi durumlarda “Allah kurtarır”? İhlasla ve sadece O’ndan beklentiyle dua edilen her durumda Allah lütfuyla kurtarır.
Bu ayet müşriklerin dualarının kabul edildiğini mi gösterir? Evet, Allah “Muztar” (çaresiz) olanın duasına, o anki samimiyetine binaen -kafir de olsa- bu dünyada cevap verebilir.
Kurtuluştan sonra şirk koşmak neden büyük bir günahtır? Çünkü bu, hem bir yalanlama hem de gösterilen büyük merhamete karşı yapılan en büyük vefasızlıktır.
“Şirk” sadece puta tapmak mıdır? Hayır, modern dünyada güç sahiplerine, paraya veya sebeplere mutlak güven duymak da “gizli şirk” kapsamına girebilir.
Sıkıntıdan kurtulunca ne yapmalıyız? Hemen şükür secdesi yapmalı, verilen sözleri tutmalı ve nimeti sadece Allah’tan bilmelisiniz.
Neden “ve min kulli kerbin” ifadesi eklenmiştir? İlahî yardımın sadece denizdeki fırtınayla sınırlı olmadığını, hayatın her alanındaki her türlü kederi kapsadığını belirtmek için.
Allah neden nankörlük etmemize rağmen kurtarır? Çünkü O’nun Rahmân sıfatı tüm kullarını kuşatır ve onlara dönmeleri için yeni bir fırsat tanır.
Bu ayet psikolojik rahatlama sağlar mı? Kesinlikle; “Her türlü darlıktan çıkış yolu Allah’tadır” inancı, ümitsizliği yok eder.
“De ki” (Kul) emrinin buradaki işlevi nedir? Peygamberin müşriklere, kendi yaşadıkları bu tecrübeyi bir kanıt olarak sunmasını emreder.
Sıkıntı anındaki dua neden daha makbuldür? Çünkü o an bütün dünyevi maskeler düşer ve kul, Rabbine en saf haliyle (ihlasla) yönelir.
“Sonra” (Summe) kelimesi neyi ifade eder? İnsanın kurtuluşun hemen ardından, çok kısa bir sürede asli kimliğine (nankörlüğe) dönüş hızını ifade eder.
