Hz. İbrahim Putperest Babası İçin Neden Bağışlanma Dilemişti?

7 dakika okuma

Kur’an-ı Kerim Tevbe Suresi 114. Ayeti

Türkçe Okunuşu: Ve mâ kânestigfâru ibrâhîme li ebîhi illâ an mev’ıdetin vaadehâ iyyâh(iyyâhu), fe lemmâ tebeyyene lehû ennehû aduvvun lillâhi teberrae minh(minhu), inne ibrâhîme le evvâhun halîm(halîmun).

Ayetin Arapça Metni

وَمَا كَانَ اسْتِغْفَارُ اِبْرٰه۪يمَ لِاَب۪يهِ اِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَهَٓا اِيَّاهُۚ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُٓ اَنَّهُ عَدُوٌّ لِلّٰهِ تَبَرَّأَ مِنْهُۜ اِنَّ اِبْرٰه۪يمَ لَاَوَّاهٌ حَل۪يمٌ

Ayetin Türkçe Meali

“İbrahim’in, babası için bağışlanma dilemesi, sadece ona verdiği bir sözden dolayı idi. Fakat onun bir Allah düşmanı olduğu kendisine belli olunca, ondan uzaklaştı. Şüphesiz İbrahim, çok içli (yufka yürekli), yumuşak huylu bir kimseydi.” (Elmalılı Hamdi Yazır)

Ayetin Detaylı Tefsiri

Tevbe Suresi’nin 114. ayeti, bir önceki ayette (Tevbe 113) konulan “Müşrikler için bağışlanma dilenmez” yasağının ardından sahabelerin zihninde uyanan büyük bir soru işaretini şefkatle silen, peygamber kalbinin o narin ve hüzünlü dokusunu kâinata sunan eşsiz bir açıklamadır. Bir önceki ayet indiğinde, inançsız ölen yakınları için dua etmeleri yasaklanan müminler haklı olarak şu soruyu sormuşlardı: “İyi ama tevhidin babası Hz. İbrahim, müşrik olan babası Âzer için mağfiret dilememiş miydi? Kur’an’ın başka surelerinde (Meryem 47) onun ‘Rabbimden senin bağışlanmanı dileyeceğim’ dediğini okumadık mı?” İşte Allah Teâlâ, sahabelerin kalbindeki bu çelişkiyi, Hz. İbrahim’in o muazzam kulluk edebini ve ailevi acısını deşifre ederek giderir.

Sohbet üslubuyla binlerce yıl öncesine, Hz. İbrahim’in o ateşle imtihan edildiği günlere gidelim. Hz. İbrahim, babası (veya amcası) Âzer’i putperestlikten vazgeçirmek için yalvarmış, ona en nazik sözlerle (“Babacığım” diyerek) hitap etmişti. Babası ise onu taşlamakla ve evden kovmakla tehdit etti. Evden ayrılırken o merhametli evlat, babasına bir söz vermişti: “Senin için Rabbimden mağfiret dileyeceğim.” İşte ayetin “sadece ona verdiği bir sözden dolayı idi” kısmı, İbrahim aleyhisselamın bu duayı babası henüz hayattayken, onun bir gün hidayete ereceği ve iman edeceği umuduyla (şartlı olarak) yaptığını gösterir. O, babasının cehennemlik bir şirk üzere öleceğini henüz bilmiyordu; bir peygamber merhametiyle onun hidayetini arzuluyordu.

Ancak ayetin can alıcı kırılma noktası şudur: “Fakat onun bir Allah düşmanı olduğu kendisine belli olunca, ondan uzaklaştı (teberrae minhu).” Babasının küfür ve şirk üzere son nefesini vermesiyle (veya ilahi vahiyle uyarılmasıyla) onun artık ebediyen bir “Allah düşmanı” olduğu kesinleşti. Hz. İbrahim, babasını çok sevmesine rağmen, kâinatın Yaratıcısına olan sadakatini kan bağının önüne koydu. Babasını savunmaya devam etmedi, inatlaşmadı; Allah’ın düşmanından kalben ve fiilen uzaklaşarak (berî/uzak olarak) kulluğun en zor sınavını, yani “sevdiklerinden Allah için vazgeçme” sınavını verdi.

Ayetin finali, insanın boğazını düğümleyen muazzam bir ilahi iltifattır: “Şüphesiz İbrahim, çok içli (evvâh), yumuşak huylu (halîm) bir kimseydi.” Allah Teâlâ, İbrahim’in babasından uzaklaşmasını onun gaddarlığına veya vefasızlığına bağlamaz. Aksine “Evvâh”; başkalarının acısına dayanamayan, merhametinden dolayı sürekli ah eden, inleyen, yufka yürekli ve içli demektir. “Halîm” ise kızmayan, fevri davranmayan, yumuşak mizaçlı demektir. Yani Allah adeta şöyle buyurmaktadır: “İbrahim babasına nefretinden sırt dönmedi. O o kadar yufka yürekli, o kadar içli bir adamdı ki, babasının ateşe gidişine içi kan ağlayarak ah etti. Ancak benim emrim gelince, o yaralı ve yufka kalbine rağmen boyun eğdi ve ondan uzaklaştı.” İşte tevhid, insanın en zayıf yerinden, kalbindeki o yumuşak evlatlık şefkatinden sınanıp galip gelmesidir.

İcma

İslam usul ve tefsir âlimleri; “Hz. İbrahim’in babası için yaptığı duanın, babasının henüz hayatta olduğu ve iman etme ihtimalinin (umudunun) bulunduğu döneme ait olduğu; küfrü kesinleşen ve şirk üzere ölen hiçbir kimse için peygamberlerin dahi bağışlanma dilemesinin (istiğfarının) söz konusu olamayacağı ve Kur’an’ın bu ayetiyle neshedilmiş (açıklığa kavuşturulmuş) bu meselenin Ehl-i Sünnet inancında tartışmasız bir itikadi sınır olduğu” hususunda mutlak icma etmişlerdir.

Tevbe Suresi’nin 114. Ayeti Işığında Duası

“Allah’ım! Bizleri, senin emirlerin karşısında dünyevi bağlarını, akrabalık sevgilerini ve hislerini bir kenara bırakıp ‘İşittik ve itaat ettik’ diyen Hz. İbrahim’in o sarsılmaz teslimiyetiyle rızıklandır. Rabbimiz! İbrahim peygamber gibi ‘Evvâh’ (içli, yufka yürekli) ve ‘Halîm’ (yumuşak huylu) bir kalbe sahip olmayı, ancak senin düşmanlarına karşı da tavizsiz bir duruş sergileyebilmeyi bizlere lütfet. Bizi ve neslimizi şirk üzere ölmekten, senin düşmanın olarak huzuruna gelmekten muhafaza eyle. Amin.”

Tevbe Suresi’nin 114. Ayeti Işığında Hadisler

“Kıyamet gününde İbrahim (a.s) babası Âzer ile karşılaşır. Babasının yüzü kapkara ve toz toprak içindedir. İbrahim ona, ‘Ben sana dünyada iken bana isyan etme dememiş miydim?’ der. Babası, ‘Bugün sana isyan etmeyeceğim’ der. Bunun üzerine İbrahim, ‘Ya Rabbi, sen beni diriliş gününde rezil etmeyeceğine söz vermiştin, senin rahmetinden uzak düşmüş babamın durumundan daha büyük rezillik ne olabilir?’ der. Allah Teâlâ, ‘Ben cenneti kâfirlere haram kıldım’ buyurur ve babası bir sırtlan kılığına sokularak ateşe atılır (İbrahim’in kalbinden onun sevgisi ve acısı tamamen silinir).” (Buhari, Enbiyâ).

Tevbe Suresi’nin 114. Ayeti Işığında Sünnet-i Seniyye

Peygamber Efendimiz (s.a.v), Hz. İbrahim’in yaşadığı o acı evlat-baba sınavının bir benzerini, kendisine babalık yapan amcası Ebu Talib üzerinden yaşamıştır. Ebu Talib şirk üzere vefat edip hakkında istiğfar yasağı (Tevbe 113) indiğinde, Efendimiz (s.a.v) Sünnet-i Seniyye’nin o teslimiyet abidesi duruşuyla derhal amcasına istiğfar etmeyi kesmiş, “Evvâh ve Halîm” olan kalbine o acıyı gömmüş ancak Allah’ın hududunu asla aşmamıştır. Sünnet-i Seniyye; insanın fıtri olarak duyduğu üzüntüyü, merhameti ve gözyaşını bastırmadan (içli olarak) yaşamak, ancak bunu yaparken asla ilahi iradeye ve tevhid çizgisine isyan etmemektir.

Ayetten Çıkarılacak Dersler ve Hikmetler

Vefanın Sınırı: İnsan, anne-babasına son nefesine kadar hidayet umuduyla vefa gösterip dua etmelidir; ancak o nefes şirk üzere verilmişse, vefanın yerini ilahi adalete teslimiyet (teberrî) almalıdır.
Yufka Yürekli Olmak (Evvâh): Katı kalpli olmak, acımasız davranmak İslam’ın tavsiye ettiği bir şey değildir. Hz. İbrahim gibi şefkatten kıvranan içli bir kalbe sahip olmak övülmüş bir peygamber ahlakıdır.
Tavizsiz Tevhid: Sevgi, imanın önüne geçemez. En sevdiğimiz kişi dahi olsa, “Allah’ın düşmanı” olduğu kesinleştiğinde, kalbimiz kan ağlasa da ondan manen uzaklaşmak kulluğun temel şartıdır.
Soruların Cevaplanması: Kur’an, müminlerin kafasına takılan her mantıksal soruyu (Hz. İbrahim neden dua etti sorusunu) şefkatle ve detaylıca cevaplayarak kalpleri tatmin eden kusursuz bir kitaptır.

Özet:

Hz. İbrahim’in, şirk üzere olan babası için bağışlanma dilemesinin, sadece henüz hayattayken ona verdiği bir sözden (hidayet umudundan) kaynaklandığı; ancak onun kesin bir Allah düşmanı olduğu belli olunca İbrahim’in ondan derhal uzaklaştığı ve onun çok içli, merhametli bir peygamber olduğu bildirilmektedir.

İniş Tarihi ve Nüzul Ortamı:

Hicretin 9. yılında, müşrik olarak ölen akrabalara istiğfar etmeyi yasaklayan 113. ayetin hemen ardından inmiştir. Yasağı duyan sahabelerin, “Ama Hz. İbrahim babasına dua etmişti” şeklindeki haklı zihinsel çelişkilerini gidermek ve İbrahim aleyhisselamın o duasının sebebini ve geçersizliğini açıklamak için nazil olmuştur.

Önceki ve Sonraki Ayetlerle Bağlantısı:

ayette müşrik yakınlara dua etme (istiğfar) kapısı ebediyen kapatılmıştı. 114. ayet, o yasağın tek istisnası gibi görünen Hz. İbrahim örneğini açıklığa kavuşturarak yasağı perçinledi. Zihinlerde en ufak bir şüphe bırakmadı. Hemen peşinden gelecek olan 115. ayet ise bu ve benzeri ilahi yasakların önemini vurgulayarak: “Allah, bir topluluğu doğru yola ilettikten sonra, sakınacakları (haram ve helal) sınırları kendilerine apaçık bildirinceye kadar onları asla saptırmaz (sorumlu tutmaz)…” diyerek, gönderilen bu net hükümlerin ilahi adaletin bir gereği olduğunu kâinata duyuracaktır.

Sonuç:

Bir peygamberin merhametten ah eden yufka yüreği bile, Allah’a isyan ederek ölen bir düşmanı ilahi adaletin ateşinden kurtaramamıştır.

Sıkça Sorulan Sorular

1. Ayette geçen “Verdiği bir söz” (Mev’ıde) ne zaman ve nasıl verilmiştir?

Hz. İbrahim, putperest babası onu evden kovduğunda ona sevgi ve saygısını bozmadan, “Sana selam olsun. Rabbimden senin bağışlanmanı dileyeceğim, çünkü O bana karşı çok lütufkârdır” (Meryem Suresi 47) diyerek, o hayattayken hidayeti bulması umuduyla bu sözü vermiştir.

2. İbrahim peygamber babasının “Allah düşmanı” olduğunu ne zaman ve nasıl anladı?

İslam âlimlerine göre bu iki şekilde belli olmuştur: Birincisi, babasının (Âzer’in) bütün çabalara rağmen inkâr ve şirk üzere (inanmadan) son nefesini vererek ölmesiyle. İkincisi ise, ilahi bir vahiyle Allah’ın “O artık cehennemlik bir düşmandır, ona dua etmeyi bırak” uyarısıyla belli olmuştur.

3. “Evvâh” kelimesinin tasavvufi ve İslami anlamı nedir?

Evvâh; çokça “ah” eden, başkalarının acısına ve ateşine dayanamayıp inleyen, son derece merhametli, yufka yürekli, hassas ve derinden üzüntü duyan insan demektir. Allah, İbrahim’in babasına olan duasını onun bu derin şefkatine bağlamıştır.

4. “Halîm” ne demektir?

Halîm; kendisine yapılan kötülüklere karşı fevri davranmayan, hemen öfkelenmeyen, yumuşak huylu ve sabırlı kişi demektir. Babasının kendisini taşlamakla tehdit etmesine rağmen İbrahim’in (a.s) öfkelenmemesi onun Halîm özelliğidir.

5. Hz. İbrahim’in babasından “uzaklaşması” (Teberrae) nasıl gerçekleşti?

Gerçeği (babasının küfrünü) anlayınca İbrahim aleyhisselam, kalbindeki o şefkate ve acıya rağmen onun için mağfiret dilemeyi kesti. O ebedi şirk karşısında babasının avukatlığını yapmayı bırakarak fikren, fiilen ve kalben Allah’ın düşmanından koptu (berî oldu).

6. Sahabeler Hz. İbrahim’in bu duasını neden kendilerine delil göstermişlerdi?

Çünkü Müslümanlar, Kur’an’da yer alan geçmiş peygamberlerin hayatlarını kendilerine örnek (Üsve-i Hasene) alırlardı. Hz. İbrahim’in babasına dua ettiğini bilmek, onlara “Biz de inançsız ölen atalarımıza dua edebiliriz” hissini vermişti; ayet bu kıyası düzeltti.

7. Peygamberlerin içsel bir acı çekmesi iman zayıflığı mıdır?

Asla değildir. Ayet tam tersine, Hz. İbrahim’in içsel acısını (Evvâh oluşunu) bir övgü olarak sunar. İslam’da günah olan, acı çekmek veya ağlamak değil; acıya yenik düşüp Allah’ın hududunu çiğnemek (isyana düşmek)tir.

8. İman bağı, kan bağından neden üstündür?

Kan bağı, sadece dünyadaki biyolojik ve geçici bir beraberliktir. İman bağı ise ruhların Allah’ta buluştuğu ebedi bir bağdır. Yaratıcıyı reddeden biriyle kan bağı üzerinden kurulacak bir manevi ahiret köprüsü, tevhidin mantığına aykırıdır.

9. Yaşayan bir gayrimüslim anne-babaya nasıl davranılmalıdır?

Lokman Suresi 15. ayette emredildiği gibi, eğer onlar seni şirke zorlarsa itaat edilmez; ancak dünyada onlara “iyi davranmak, şefkat göstermek ve ihtiyaçlarını karşılamak” (hidayetleri için de dua etmek) kesin bir farzdır. Kopuş sadece ahiret ve inanç boyutuyladır.

10. “Tebeyyene” (Belli olmak) kelimesi İslam fıkhında neyi ifade eder?

Bir hükmün verilebilmesi için olayın kesinlik kazanmasını ifade eder. Bir kişinin cehennemlik olduğuna dair kanaat, ancak onun açık bir şirk ve küfür üzere son nefesini vermesinin “belli olmasıyla” (tebeyyün etmesiyle) fıkhi bir yasak doğurur.

11. Bir Müslüman, inançsız ölen babası için ahirette Hz. İbrahim’in durumuna düşebilir mi?

Elbette, sevdiği inkârcı bir yakını cehenneme giden her mümin o acıyı yaşar. Ancak Allah, cennete giren müminlerin kalbinden o acıyı, kederi ve o cehennemlik yakınlarının sevgisini tamamen söküp atarak onlara kusursuz bir huzur (Fevz-ul Azîm) bahşedecektir.

12. Hz. İbrahim ahirette babası için şefaat edecek midir?

Buhari’de geçen sahih hadiste belirtildiği gibi, İbrahim (a.s) mahşer gününde Allah’a babası için son bir yakarışta bulunacak, ancak Allah “Ben cenneti kâfirlere haram kıldım” diyerek bu şefaati reddedecek ve babası bir sırtlan kılığında ateşe atılacaktır. Böylece peygamberin bile şirke şefaat edemeyeceği tescillenecektir.

Etiketler

ALPER