Allah Bir Topluluğa Hükümlerini Açıklamadan Onları Sorumlu Tutar Mı?

6 dakika okuma

Kur’an-ı Kerim Tevbe Suresi 115. Ayeti

Türkçe Okunuşu: Ve mâ kânallâhu li yudılle kavmen ba’de iz hedâhum hattâ yubeyyine lehum mâ yettekûn(yettekûne), innallâhe bi kulli şey’in alîm(alîmun).

Arapça Metni: وَمَا كَانَ اللّٰهُ لِيُضِلَّ قَوْمًا بَعْدَ اِذْ هَدٰيهُمْ حَتّٰى يُبَيِّنَ لَهُمْ مَا يَتَّقُونَۜ اِنَّ اللّٰهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَل۪يمٌ

Elmalılı Hamdi Yazır Meali: Allah bir kavmi doğru yola ilettikten sonra, sakınacakları şeyleri kendilerine apaçık bildirinceye kadar onları sapıklığa düşürecek (sorumlu tutup cezalandıracak) değildir. Şüphesiz Allah, her şeyi hakkıyla bilendir.

Ayetin Detaylı Tefsiri

Tevbe Suresi’nin 115. ayeti, ilahi adaletin kâinattaki en muazzam ve en merhametli hukuk kurallarından birini ilan eden, kalpleri korkuyla çarpan müminlerin yüreğine serpilmiş eşsiz bir teselli suyudur. Bir önceki ayetlerde, müşrik olarak ölen akrabalar için Allah’tan mağfiret (bağışlanma) dilenmesi kesin ve sert bir dille yasaklanmıştı (Tevbe 113). Bu yasak inince, Medine’de İslam’a yeni girmiş ve o güne kadar vefat eden anne-babalarına, akrabalarına saf bir niyetle dua etmeye devam eden sahabelerin kalplerine ateş düştü. Büyük bir paniğe kapıldılar. “Eyvah!” dediler, “Biz bunca zamandır şirk üzere ölen atalarımıza istiğfar ediyorduk. Oysa bu harammış. Biz de mi saptık? Yaptığımız bu hatalar yüzünden amellerimiz boşa mı gitti, cehennemlik mi olduk?”

Sohbet üslubuyla o gerilimli anın şefkatle nasıl çözüldüğüne odaklanalım: Allah Teâlâ, kullarının kendi iradeleri dışındaki bu bilgisizliklerinden dolayı azap çekmelerine razı olmamış ve Kur’an’ın en büyük hukuk ilkesini kâinata ilan etmiştir: “Ve mâ kânallâhu li yudılle kavmen ba’de iz hedâhum hattâ yubeyyine lehum mâ yettekûn” (Allah bir kavmi hidayete erdirdikten sonra, onlara sakınacakları şeyleri apaçık bildirmedikçe onları sapıklıkla suçlamaz/cezalandırmaz). Allah’ın dini bir tuzak değildir. Kâinatın Yaratıcısı, kullarını köşeye sıkıştırıp “Bunu neden yaptın?” diyerek bilmedikleri bir kuraldan dolayı onları yargılayan acımasız bir hâkim değildir. İnsanın sorumlu tutulabilmesi için, öncelikle o eylemin yasak (haram) olduğunun vahiy yoluyla “apaçık” bildirilmesi gerekir. Hüküm gelmeden önce işlenen fiiller, ilahi adaletin o sonsuz rahmet okyanusunda affedilmiştir.

Bu ayet, İslam hukukundaki “cezaların geriye yürümemesi” (makable şümul olmaması) ilkesinin temelidir. Bir devlet bile, bugün çıkardığı bir kanunla dünkü bir eylemi suç sayıp vatandaşını cezalandıramazken; mutlak adalet sahibi olan Allah’ın, “Müşriklere dua etmeyin” emrini indirmeden önce dua eden sahabeleri sorumlu tutması düşünülemezdi.

Ayetin finalindeki “İnnallâhe bi kulli şey’in alîm” (Şüphesiz Allah, her şeyi hakkıyla bilendir) ifadesi, bu merhametin mühürüdür. “Siz o duaları bilerek isyan etmek için değil, bana olan inancınızın ve akrabalarınıza duyduğunuz şefkatin bir sonucu olarak cehaletle yaptınız. Ben sizin niyetinizi (her şeyi) en iyi bilenim. Hükmü açıkladıktan sonra o sınırları korursanız, geçmişten dolayı size bir azap yoktur” diyerek o yaralı kalpleri sükûnete erdirmiştir.

İcma

İslam fıkıh (hukuk) ve usul âlimleri; “İslam’da sorumluluğun (teklifin) ancak ilahi emrin (nassın) apaçık bir şekilde tebliğ edilip açıklanmasından sonra başlayacağı; hakkında hiçbir hüküm indirilmeyen veya ulaştırılmayan meselelerde ‘beraat-i zimmet’in asıl olduğu ve kanunların geriye yürütülemeyeceği; vahiyden habersiz olan Fetret ehlinin de bilmedikleri şer’i hükümlerden sorumlu tutulamayacağı” hususunda mutlak icma (görüş birliği) etmişlerdir.

Tevbe Suresi’nin 115. Ayeti Işığında Duası

“Allah’ım! Sen, bizlere bilmediklerimizi öğreten, sakınacağımız hudutları rahmetiyle apaçık bildiren ve bizi gücümüzün yetmediğiyle sorumlu tutmayan mutlak adalet sahibi Rabbimizsin. Bizleri, senin apaçık bildirdiğin hükümlere karşı isyan etmekten, helallerini ve haramlarını çiğnemekten muhafaza eyle. Rabbimiz! Cehaletle, bilmeden veya sınırlarını henüz idrak etmeden işlediğimiz kusurlarımızı Alîm isminin tecellisiyle bağışla. Bizi hidayete erdirdikten sonra kalplerimizi saptırma. Amin.”

Tevbe Suresi’nin 115. Ayeti Işığında Hadisler

“Allah, kitabında helal kıldığı şeyleri helal, haram kıldıklarını haram kılmıştır. Hakkında sustuğu (açıklamadığı) şeyler ise O’nun bir affıdır (serbesttir). Allah’ın affını kabul edin. Şüphesiz Allah hiçbir şeyi unutucu değildir.” (Hâkim, el-Müstedrek).
“Ümmetimden hata, unutma ve zorlanarak (tehdit altında) yaptıkları şeylerin günahı kaldırılmıştır.” (İbn Mâce, Talâk).
“Allah, cehalet (bilgisizlik) özrünü ortadan kaldırmak için peygamberler göndermiş ve kitaplar indirmiştir ki, insanların Allah’a karşı bir bahaneleri kalmasın.” (Buhari, Tefsir).

Tevbe Suresi’nin 115. Ayeti Işığında Sünnet-i Seniyye

Peygamber Efendimiz (s.a.v), bu ayetteki “önce apaçık bildirme, sonra sorumlu tutma” ahlakını Sünnet-i Seniyye’nin eğitim ve tebliğ metodunun merkezine yerleştirmiştir. Mescid-i Nebevî’nin içine gelip küçük abdestini bozan bedeviye sahabeler öfkeyle kılıç çektiklerinde, Efendimiz (s.a.v) onları durdurmuş, adamın işini bitirmesini beklemiş, sonra suyu döktürüp adama gayet şefkatli bir dille: “Buralar mescittir, buralarda böyle şeyler yapılmaz” diyerek önce hükmü “apaçık bildirmiştir.” Sünnet-i Seniyye; kuralları bilmeyen birine öfkelenmek, onu sapıklıkla veya kâfirlikle suçlamak değil; ona önce ilahi sınırları (sakınılacak şeyleri) sabırla ve şefkatle öğretmektir.

Ayetten Çıkarılacak Dersler ve Hikmetler

Adaletin Zirvesi: Kur’an, insanın zihnine ve vicdanına hitap etmeden, ona neyin doğru neyin yanlış olduğunu öğretmeden onu asla cezalandırmaz. Hükmün açıklanması, cezanın meşruiyet şartıdır.
Geriye Yürümezlik İlkesi: Dün haram olmayan bir eylem bugün haram kılındıysa, kişi ancak bugünden sonrası için hesaba çekilir. Bu, müminin geçmişinden duyduğu paranoyayı (korkuyu) bitiren büyük bir rahmettir.
Hidayeti Korumak: “Hidayete erdirdikten sonra” vurgusu, İslam’la şereflenmenin tek başına yetmeyeceğini, hidayette kalabilmek için “bildirilen sınırlardan (takvayla) sakınmak” gerektiğini gösterir.
İletişimin Önemi: Din, karmaşık veya gizli bir bulmaca değildir. Allah hükümlerini “apaçık” (yubeyyine) açıklar. Dini anlatırken karmaşıklaştırmak, ayetin bu “apaçık bildirme” mantığına aykırıdır.

Özet:

Allah’ın, bir topluluğu doğru yola ilettikten sonra onlara nâzil olan yeni hükümlerle sakınacakları şeyleri apaçık bildirmedikçe, o hükümler inmeden önce yaptıkları eylemlerinden dolayı onları sapıklıkla suçlamayacağı ve cezalandırmayacağı bildirilmektedir.

İniş Tarihi ve Nüzul Ortamı:

Hicretin 9. yılında, Tevbe Suresi 113. ayetin (müşriklere dua etme yasağının) inmesinin hemen ardından nazil olmuştur. Yasak inmeden önce müşrik akrabalarına istiğfar eden sahabelerin, “Acaba biz günaha mı girdik, sapıklığa mı düştük?” şeklindeki derin hüzünlerini, korkularını ve psikolojik çöküntülerini gidermek için bir teselli olarak inmiştir.

Önceki ve Sonraki Ayetlerle Bağlantısı:

ayette müşriklere dua etmek yasaklanmış, 114. ayette Hz. İbrahim’in eylemine açıklık getirilerek zihinlerdeki soru işareti giderilmişti. 115. ayet ise bu yasağın geçmişe dönük bir azap sebebi olmayacağını bildirerek ilahi adaleti tesis etti. Hemen peşinden gelen 116. ayet, bu kanunları koyanın ve mülkün yegâne sahibinin kim olduğunu hatırlatacak ve: “Göklerin ve yerin mülkü yalnızca Allah’ındır. O diriltir ve öldürür. Sizin Allah’tan başka ne bir dostunuz ne de bir yardımcınız vardır…” diyerek kulları mutlak tevekküle davet edecektir.

Sonuç:

İlahi mahkemenin terazisinde, kendisine henüz haram olduğu bildirilmemiş bir fiili işleyen kişinin cehaleti azapla değil, ilahi şefkatin affıyla karşılanır.

Ana Kategori Sorularından Oluşan ve SEO Odaklı Sıkça Sorulan Sorular

1. Ayetin nüzul (iniş) sebebi tam olarak nedir?

Tevbe 113. ayette müşrik akrabalara dua etmek yasaklanınca, bu yasak gelmeden önce müşrik babalarına, annelerine dua eden sahabelerin “Acaba biz saptık mı, amellerimiz boşa mı gitti?” şeklindeki endişelerini ve korkularını gidermek amacıyla inmiştir.

2. “Onları saptıracak değildir” (Li yudılle) ifadesi ne anlama gelir?

Arapçadaki bu edebi kullanım, “Onları sapıklıkla suçlamaz, onlara sapkın muamelesi yapıp cezalandırmaz ve onları yoldan çıkmış kabul etmez” demektir. Yani kural açıklanmadan önce yapılan hatalar kişiyi dinden veya hidayetten çıkarmaz.

3. İslam hukukunda “cezaların geriye yürümemesi” bu ayetle nasıl temellendirilir?

Ayet, “Sakınılacak şeyleri bildirmedikçe” şartını koşmuştur. Bu kurala göre; içki haram kılınmadan önce içki içen, faiz haram kılınmadan önce faiz alan hiçbir sahabe geçmişinden dolayı sorumlu tutulmamıştır. Ceza (veya günah) sadece hükmün geldiği andan itibaren geçerlidir.

4. “Sakınılacak şeyler” (Mâ yettekûn) ile kastedilen nedir?

Allah’ın Kur’an ve Sünnet yoluyla haram kıldığı, yasakladığı, yapılmasını istemediği ve kulların ateşten korunmak için uzak durmaları gereken ilahi sınırlar (hududullah) kastedilmektedir.

5. Bu ayet Allah’ın adaleti hakkında bize ne öğretir?

Allah’ın insanları bilmedikleri şeylerden sorumlu tutmadığını, insana irade ve akıl verirken aynı zamanda vahiy yoluyla “Kullanım Kılavuzunu” da net bir şekilde gönderdiğini; uyarı (tebliğ) ulaşmadan azap edilmeyeceğini öğretir.

6. Kur’an’da bir hüküm açıklanmadan önce o fiili işleyenlerin durumu nedir?

Beraat-i zimmet (masumiyet) asıldır. Hüküm henüz tebliğ edilmemişse, o eylemden dolayı kul ahirette hesaba çekilmez. İslam’da “Haram” nass ile (kesin delille) sabittir. Hüküm inene kadar yapılan eylemler affedilmiştir.

7. Ayetin sonundaki “Allah her şeyi hakkıyla bilendir” (Alîm) isminin hikmeti nedir?

Sahabeler o duaları kötü niyetle değil, sevgiyle ve bilgisizlikle yapmışlardı. Allah, Alîm ismiyle onların kalplerindeki o saf niyeti bildiğini, bu yüzden onları cezalandırmayacağını ve bu merhametin mutlak bir bilgiye dayandığını vurgulamıştır.

8. Sahabelerin müşrik yakınları için önceden yaptıkları dualar günah sayılmış mıdır?

Hayır, kesinlikle günah sayılmamıştır. Bu ayetle birlikte, yasak bildirilmeden önceki tüm o duaların (istiğfarların) ilahi merhamet çerçevesinde affedildiği ve onlara bir vebal yüklemediği tescillenmiştir.

9. Hidayete erdikten (doğru yola iletildikten) sonra sapmak nasıl gerçekleşir?

Hidayet bir kez alınıp biten bir garanti belgesi değildir. Kişi Müslüman olduktan sonra Allah ona “sakınılacak şeyleri” (haramları) bildirir. Eğer kişi bu apaçık uyarıları bile bile çiğner ve haramlarda inat ederse, kendi iradesiyle hidayetten sapıklığa doğru adım atmış olur.

10. Bu ayet, bilgisizce hata yapan yeni bir Müslümanı nasıl teselli eder?

İslam’a yeni girmiş (veya dini yeni öğrenmeye başlamış) biri, geçmişte faiz yemiş, içki içmiş veya İslam’a aykırı işler yapmışsa, bu ayet ona; “İslam’ın sınırlarını bilmeden önce yaptıklarından dolayı Allah seni sapıklıkla suçlamaz, geçmişin silinmiştir” diyerek muazzam bir iç huzur verir.

11. Günümüzde İslam’ın emirlerini hiç duymamış kişilerin (Fetret ehlinin) durumu bu ayete göre nasıldır?

İslam mesajının kendilerine hiçbir şekilde, doğru ve apaçık bir biçimde (hattâ yubeyyine) ulaşmadığı topluluklar, sorumlu tutulacakları dini detaylardan mesul değildirler (Eş’arî ve Mâtürîdî âlimlerinin ittifakıyla). Onlar sadece akıllarıyla bir Yaratıcının varlığını bulmakla yükümlü tutulmuşlardır.

Etiketler

ALPER