Allah Birini Saptırırsa Onu Doğru Yola İletecek Biri Var Mıdır?
Allahümme salli alâ seyyidinâ Muhammedin ve alâ âli seyyidinâ nebiyyinâ Muhammedini'n-nebiyyi'il-ümmiyyi ve alâ âlihî ve sahbihî ve sellim
Kur’an-ı Kerim A’râf Suresi 186. Ayeti
Ayetin Arapça Metni:
مَنْ يُضْلِلِ اللّٰهُ فَلَا هَادِيَ لَهُۜ وَيَذَرُهُمْ ف۪ي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ
Ayetin Türkçe Meali (Elmalılı Hamdi Yazır):
“Allah kimi saptırırsa artık onun için yol gösteren yoktur. O, onları azgınlıkları içinde şaşkın bir halde bırakır.”
Türkçe Okunuşu:
Men yudlilillâhu felâ hâdiye lehu, ve yeżeruhum fî tuġyânihim ya’mehûn.
Ayetin Detaylı Tefsiri
Bu ayet-i kerime, bir önceki ayette (185) kâinatın muazzam nizamına (melekût) ve ecelin yakınlığına dikkat çekilmesine rağmen hala sırtını dönenlerin ulaştığı o korkunç “geri dönüşsüzlük” noktasını ilan eder. İlahi adaletin ve hidayet yasasının sarsıcı bir özeti olan bu ayet, insan iradesinin kendi kaderini nasıl mühürlediğini “dalalet” ve “tuğyan” kavramları üzerinden açıklar.
Hidayetin Kaynağı ve Dalaletin Tercihi:
Ayet, “Allah kimi saptırırsa artık onun için yol gösteren yoktur” diyerek başlar. İslam düşüncesinde bu ifade, Allah’ın kulunu zorla saptırması değil; kulun ısrarla hakikati reddetmesi, ayetlerle alay etmesi ve fıtratını bozması sonucunda Allah’ın hidayet nurunu o kalpten çekmesi anlamına gelir. Eğer güneş doğduğu halde bir insan pencerelerini sımsıkı kapatır ve perdelerini siyah örtülerle örterse, içerisinin karanlık kalması “güneşin” değil, o insanın tercihidir. İşte Allah, hidayeti bir ödül olarak verirse, dalaleti de bir “tercihin sonucu” olarak yaratır. Allah bir kalbin kapısını kilitlediğinde, kainattaki tüm peygamberler ve tüm mucizeler toplansa, o kalbi artık kimse açamaz. Bu, mazeretlerin bittiği, mühletin cezaya dönüştüğü o dehşetli sınırdır.
“Ya’mehûn”: Şaşkınlık İçinde Bocalamak
Ayetin ikinci yarısında kullanılan “ya’mehûn” kelimesi, “ameh” kökünden gelir ve bir kimsenin çölde yolunu kaybedip ne tarafa gideceğini bilemeden, şaşkınlık içinde bir o yana bir bu yana koşturması, bocalaması demektir. Bu, zihinsel ve ruhsal bir körlüktür. Onlar “tuğyan” (azgınlık/haddi aşma) içindedirler. Tuğyan, bir suyun yatağından taşması gibidir; insan kendi insanlık sınırlarını taşıp ilahlık taslamaya veya mutlak gerçeği inkar etmeye kalkıştığında, ruhu o taşkınlığın çamurunda boğulmaya başlar. Allah onları bu azgınlıkları içinde “bırakır” (yeżeruhum). Bu “bırakış”, en büyük cezadır. Allah’ın bir kulu kendi haline bırakması, onun artık ilahi korumadan, merhametten ve hidayetten mahrum kalması demektir.
Sohbet üslubuyla düşünecek olursak; bazen hayatta öyle insanlar görürüz ki, her şey apaçık ortadayken hala saçma sapan iddialarda bulunur, kendi kurdukları yalan dünyasında şaşkın şaşkın döner dururlar. Dışarıdan bakıldığında “nasıl görmüyorlar?” deriz. İşte bu ayet o durumun spiritüel röntgenini çeker. Onlar kâinatın melekûtuna (185. ayet) bakmadılar, ecelin nefesini enselerinde hissetmediler ve sonunda Allah da onları kendi seçtikleri o karanlık labirentte baş başa bıraktı. Işığı reddedene, karanlıktan başka rehber yoktur.
A’râf Suresi’nin 186. Ayeti Işığında Duası
“Allah’ım! Sen kalpleri evirip çeviren, dilediğine nurunu veren, dilediğini ise adaletinle kendi karanlığında bırakan El-Hâdî ve El-Mudill olan Rabbimizsin. Bizleri, senin hidayetinden mahrum kalmış, kapısı kilitlenmiş ve şaşkınlık içinde bocalamaya (ya’mehûn) terk edilmiş bedbahtlardan eyleme. Rabbimiz! Kalplerimizi senin dinin ve hidayetin üzere sabit kıl. Bizleri ‘tuğyan’ (azgınlık) çukuruna düşmekten, kendi nefsimizin körlüğünde kaybolmaktan sana sığındırıyoruz. Allah’ım! Bizim gözümüzü, kulağımızı ve kalbimizi senin ayetlerine her daim açık tut. Bizleri kendi halimize, nefsimizin eline bir an bile bırakma. Senin rahmetinle hidayet bulan, senin nurunla yolunu gören aziz kullarından eyle. Ya Rabbi! Bizim sonumuzu dalaletle değil, selametinle neticelendir. Amin.”
A’râf Suresi’nin 186. Ayeti Işığında Hadisler
“Allah bir kulun hayrını murad ederse, onun kalbine bir vaiz (uyarıcı/hikmet) yerleştirir.” — Ayetteki hidayet bulmanın içsel mekanizmasına işarettir.
“Şüphesiz mümin bir günah işlediğinde kalbinde siyah bir nokta oluşur. Eğer tevbe ederse o nokta silinir. Eğer günahı artırırsa o siyahlık tüm kalbi kaplar; işte bu, Allah’ın ‘Hayır! Onların işledikleri günahlar kalplerini paslandırmıştır’ (Mutaffifin, 14) buyurduğu paslanmadır.” (Tirmizi) — ‘Dalaletin’ kalbi nasıl kilitlediğini açıklar.
“Ey kalpleri evirip çeviren Allah’ım! Kalbimi senin dinin üzere sabit kıl.” (Tirmizi) — Hidayeti kaybetme korkusunun nebevi ifadesidir.
“İnsanlar arasında öyleleri vardır ki, hayra anahtar, şerre kilittirler. Bazıları da şerre anahtar, hayra kilittirler. Allah’ın, hayrın anahtarlarını eline verdiği kimselere ne mutlu!” (İbn Mace)
A’râf Suresi’nin 186. Ayeti Işığında Sünnet-i Seniyye
Peygamber Efendimiz (s.a.v), insanların “dalalet” çukuruna düşmemesi için hayatını vakfetmiş bir hidayet rehberidir. O’nun sünneti, hidayet kapısını son ana kadar zorlamak, en azgın (tuğyan içindeki) insana bile merhametle yaklaşarak o “şaşkınlıktan” kurtarmaya çalışmaktır. Efendimiz (s.a.v), Taif’te taşlandığında bile, kendisini bu hale getirenlerin hidayeti için dua etmiş; “Allah’ım, onlar bilmiyorlar, onlara hidayet ver” buyurmuştur. Sünnet-i Seniyye; Allah’ın “bıraktığı” kişileri bile uyandırmak için çabalamak, ancak sonuç Allah’tan geldiği için bu konuda mutlak bir teslimiyet göstermektir. O (s.a.v), hidayetin sadece tebliğle değil, kalp temizliğiyle geleceğini öğretmiş; ashabına “dalalet” rüzgarlarından korunmak için her sabah ve akşam Allah’a sığınma duaları (zذكir) miras bırakmıştır. O’nun yolu, bir şaşkın gibi değil, bir “vakar sahibi” olarak dosdoğru yolda (Sırat-ı Müstakim) yürüme yoludur.
Ayetten Çıkarılacak Dersler ve Hikmetler
Hidayetin Kıymeti: Hidayet bir kazanç değil, Allah’ın kalbe koyduğu bir lütuftur. Bu lütfu kaybetmemek için her an uyanık olunmalıdır.
İradenin Sorumluluğu: İnsan kendi “tuğyan”ı (azgınlığı) ile dalaleti hak eder. Allah’ın saptırması, kulun yanlış yoldaki ısrarına verilen bir “onay”dır.
Yalnızlığın En Ağırı: Allah tarafından kendi haline bırakılmak (yeżeruhum), bir varlığın yaşayabileceği en büyük kimsesizlik ve yıkımdır.
Ruhsal Körlük: Şaşkınlık içinde bocalamak (ya’mehûn), sadece bilgi eksikliği değil, hakikati hissedememe hastalığıdır.
Adalet-i İlahi: Allah kimseye zulmetmez; ancak kalbini kasten hakikate kapatanların o kapılarını kendi iradelerine göre mühürler.
Özet:
Allah, kendi hür iradeleriyle azgınlığı seçen ve hakikati ısrarla reddedenlerin kalplerinden hidayet nurunu çeker; onları kendi sapkınlıkları ve bitmek bilmeyen şaşkınlıkları içinde yapayalnız bırakır.
İniş Tarihi ve Nüzul Ortamı:
Mekke’de, müşriklerin Peygamberimiz’in (s.a.v) getirdiği her türlü delili, göklerin ve yerin melekûtuna dair uyarısını (185. ayet) inatla görmezden geldikleri bir vasatta inmiştir. Ayet, bu inadın sonunun manevi bir körlük olduğunu ilan etmiştir.
Önceki ve Sonraki Ayetlerle Bağlantısı:
ayette kâinatın melekûtuna bakmaya davet edilenler, bu bakışı reddettikleri için 186. ayette “dalalet ve şaşkınlığa” mahkûm edildiler. 187. ayette ise, bu uyarılara rağmen hala vaktin darlığını anlamayan ve işi alaya vuranların “Kıyamet ne zaman kopacak?” şeklindeki küstahça sorularına cevap verilecektir.
Sonuç:
A’râf 186, “Güneşi reddedenin nasibi karanlıktır; Allah’ın hidayet ipini bırakan, nefsinin labirentlerinde şaşkınlık içinde kaybolmaya mahkûmdur” diyen bir mühürleme ayetidir.
Sıkça Sorulan Sorular
Allah neden bazılarını saptırır? Allah kimseyi durup dururken saptırmaz; ancak kul hakikati inatla yalanlar ve azgınlığı (tuğyan) seçerse, Allah da onu o hal üzere bırakır.
“Yol gösteren bulunmaz” ifadesi neyi anlatır? Allah’ın hidayet nurunu söndürdüğü bir kalbe, kainattaki hiçbir varlığın ışık ulaştıramayacağını.
“Tuğyan” (Azgınlık) nedir? İnsanın haddini aşması, Allah’ın emirlerini hiçe sayması ve kendi nefsini tek otorite görmesidir.
“Ya’mehûn” (Bocalamak) halindeki birinin dünyadaki durumu nasıldır? Genellikle çok meşguldürler ama hiçbir işleri onları huzura götürmez; manevi bir pusuladan yoksundurlar.
Hidayet Allah’ın elindeyse bizim suçumuz ne? Allah hidayeti “istemek” ve “ona kapı açmak” sorumluluğunu kula vermiştir. Kul kapıyı kilitlerse, Allah onu açmaz.
Dalaletten dönmek mümkün müdür? Hayatta olunduğu sürece, samimi bir kalp değişikliği ve “tuğyan”dan vazgeçişle hidayet kapısı tekrar çalınabilir.
Bir insanın “şaşkınlığa terk edildiği” nasıl anlaşılır? Hakikatlere karşı duyarsızlaşmasından, günah işlerken huzursuz olmamasından ve sürekli dünyevi bir telaş içinde kaybolmasından.
Peygamberler hidayet veremez mi? Hayır; onlar sadece tebliğ eder (rehberlik eder), kalbe nuru yerleştirmek sadece Allah’ın işidir.
Bu ayet ümitsizlik mi aşılar? Hayır; aksine “sakın ha azgınlaşmayın ki Allah sizi bırakmasın” diyerek müthiş bir dikkat ve teyakkuz aşılar.
Allah neden “onları bırakır” (yeżeruhum) diyor? Cezanın en büyüğünün Allah’ın ilgisizliği ve kulun nefsiyle baş başa kalması olduğunu vurgulamak için.
Modern dünyada “ya’mehûn” örneği nedir? Bilgi içinde boğulup hikmetten mahrum kalmak, teknolojiye sahip olup hayatın amacını bulamamak.
Mümin bu ayeti okuyunca ne yapmalı? “Ya Rabbi, beni bir an bile nefsimin eline ve şaşkınlığına bırakma” diye hidayeti için her gün binlerce kez şükretmeli ve dua etmelidir.
Dalalet bir “kader” midir? Evet, ancak insanın iradesiyle şekillenen ve Allah’ın bu tercihi onaylayıp yaratmasıyla kesinleşen bir kaderdir.
