Savaş Hukuku: Size Saldıranlarla Savaşın, Haddi Aşmayın

Arapça Okunuşu:

وَقَاتِلُوا ف۪ي سَب۪يلِ اللّٰهِ الَّذ۪ينَ يُقَاتِلُونَكُمْ وَلَا تَعْتَدُواۚ اِنَّ اللّٰهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَد۪ينَ

Kur’an-ı Kerim Bakara Suresi 190. Ayeti

Türkçe Okunuşu:

“Ve kâtilû fî sebîli-llâhi-lleżîne yukâtilûnekum ve lâ ta’tedû, inna-llâhe lâ yuḥibbu-lmu’tedîn(e).”

Elmalılı Hamdi Yazır Meali:

“Size harp açanlara karşı, siz de Allah yolunda harp edin. Fakat haksız yere saldırmayın (tecavüz etmeyin). Çünkü Allah mütecavizleri (haksız yere saldıranları) sevmez.”

Peygamber Efendimiz’in (s.a.v) Bakara Suresi’nin 190. Ayeti Işığında Duası:

Bu ayet-i kerime, Müslümanlara, kendilerine savaş açanlara karşı Allah yolunda savaşma izni ve emrini verirken, aynı zamanda savaşta haddi aşmaktan (tecavüz etmekten) kesinlikle sakınmaları gerektiğini, zira Allah’ın haddi aşanları sevmediğini bildirir. Bu, İslam’ın savaş hukukunun ve ahlakının temel prensiplerinden birini ortaya koyar. Peygamber Efendimiz (s.a.v) de savaşlara ancak zaruret halinde ve Allah’ın emirleri doğrultusunda katılmış, her zaman adaleti ve ölçüyü gözetmiş, zulümden ve haddi aşmaktan Allah’a sığınmıştır.

• Allah Yolunda Savaşta Yardım ve Zafer Duası: Peygamber Efendimiz (s.a.v) savaşlardan önce ve savaş sırasında Allah’tan yardım ve zafer dilerdi. Örneğin, Bedir Savaşı öncesinde yaptığı uzun ve içten dua meşhurdur: “Allah’ım! Bana vaat ettiğin (yardımı) yerine getir. Allah’ım! Eğer şu (Müslüman) topluluk helak olursa, yeryüzünde Sana ibadet edecek kimse kalmaz.” (Müslim, Cihâd, 58; Tirmizî, Tefsîru Sûre (8), 6). Bu tür dualar, savaşın Allah yolunda ve O’nun yardımıyla yapıldığı bilincini taşır.

• Haddi Aşmaktan (Tecavüzden) Korunma Duası: Savaşın getirdiği zorlu şartlar altında bile adaletten ve ölçüden ayrılmamak, haddi aşmamak büyük bir erdemdir. Peygamberimiz (s.a.v) bu konuda son derece hassastı ve dualarında zulümden, haksızlıktan Allah’a sığınırdı. Bir mümin de, ayetteki “haksız yere saldırmayın” emrine uyarak, her türlü aşırılıktan, zulümden ve Allah’ın sevmediği davranışlardan korunmak için dua etmelidir.

• Allah’ın Sevgisine Nail Olma Duası: “Allah mütecavizleri sevmez” ifadesi, Allah’ın sevgisini kazanmanın yolunun O’nun sınırlarına riayet etmekten geçtiğini gösterir. Peygamber Efendimiz (s.a.v) de dualarında Allah’ın sevgisini ve rızasını talep ederdi.

Bakara Suresi’nin 190. Ayeti Işığında Hadisler:

• Savaşın Meşruiyeti ve Şartları (“Allah Yolunda Savaşın”): İslam’da savaş (kıtâl), ancak belirli şartlar altında ve Allah yolunda (fî sebîlillâh) olmak kaydıyla meşrudur. Bu, nefsi müdafaa, zulmü ortadan kaldırmak, İslam’ın tebliğinin önündeki engelleri kaldırmak gibi meşru sebeplere dayanır. Peygamber Efendimiz (s.a.v) de savaşların niyetinin halis olması gerektiğini vurgulamıştır: Ebû Musa el-Eş’arî (r.a.) anlatıyor: Bir adam Peygamber’e (s.a.v) gelerek, “Kahramanlık göstermek için savaşan, kabilecilik (hamiyet) için savaşan ve riya (gösteriş) için savaşan kimseler var; hangisi Allah yolundadır?” diye sordu. Resûlullah (s.a.v) şöyle buyurdu: “Kim Allah’ın kelimesi (dini) en yüce olsun diye savaşırsa, işte o Allah yolundadır.” (Buhârî, Cihâd, 15; İlim, 45; Tevhîd, 28; Müslim, İmâre, 149-151). Ayetteki “Size harp açanlara karşı siz de savaşın” ifadesi, savaşın genellikle bir karşılık ve müdafaa niteliğinde olduğunu gösterir.

• Savaşta Haddi Aşmanın (Tecavüzün) Yasaklanması: Peygamber Efendimiz (s.a.v) savaşta haddi aşmayı, zulmetmeyi ve gereksiz yere şiddet kullanmayı kesin bir dille yasaklamıştır. O’nun ordularına verdiği talimatlar, İslam’ın savaş ahlakının ne kadar yüksek olduğunu gösterir. Büreyde (r.a.)’den rivayet edildiğine göre, Resûlullah (s.a.v) bir ordu veya seriyye gönderdiği zaman komutanına özel olarak Allah’tan korkmasını ve beraberindeki Müslümanlara iyi davranmasını tavsiye eder, sonra da şöyle derdi: “Allah’ın adıyla, Allah yolunda savaşın. Allah’ı inkâr edenlerle çarpışın. Savaşın, ama hıyanet etmeyin, ahdinizi bozmayın, (öldürdükten sonra) müsle yapmayın (kulak, burun gibi organları kesmeyin) ve çocukları öldürmeyin…” (Müslim, Cihâd, 2, 3; Ebû Dâvûd, Cihâd, 82; Tirmizî, Siyer, 48; Diyât, 14). Bu hadis, ayetteki “haksız yere saldırmayın (tecavüz etmeyin)” emrinin somut örneklerini verir: Kadınları, çocukları, yaşlıları, din adamlarını öldürmemek, ekinleri yakmamak, hayvanlara zarar vermemek gibi.

• Allah’ın Haddi Aşanları Sevmemesi: Bu ilahi prensip, müminleri her türlü aşırılıktan ve zulümden alıkoymalıdır. Allah’ın sevgisini kazanmak isteyen bir mümin, O’nun sevmediği davranışlardan uzak durur.

Bakara Suresi’nin 190. Ayeti Işığında Sünnet-i Seniyye:

• Meşru Müdafaa ve Adalet: Peygamber Efendimiz (s.a.v), Mekke döneminde Müslümanlara yapılan zulümlere karşı uzun süre sabretmiş, Medine’ye hicretten sonra ise Allah’ın izniyle kendilerine savaş açanlara karşı meşru müdafaa hakkını kullanmıştır. Ancak bu savaşlarda bile her zaman adaleti ve insaniyeti gözetmiştir.
• Savaş Ahlakı: O’nun savaşlardaki uygulamaları, esirlere muamelesi, antlaşmalara sadakati, İslam’ın savaş hukukunun ve ahlakının en güzel örnekleridir. O, asla gereksiz yere kan dökmemiş, intikam duygusuyla hareket etmemiş ve her zaman barışa öncelik vermiştir (Hudeybiye Antlaşması gibi).
• Allah Rızasını Gözetmek: Peygamberimiz (s.a.v) için savaş, bir ganimet elde etme veya şan şöhret kazanma aracı değil, sadece Allah’ın dinini yüceltme, zulmü ortadan kaldırma ve İslam toplumunu koruma gibi ulvi gayelere yönelikti. Bu, “Allah yolunda” savaşmanın gerçek anlamıdır.

Özet:

Bu ayet, Müslümanlara, kendilerine karşı savaş başlatanlara karşı Allah yolunda savaşmaları için izin ve emir verirken, çok önemli bir kayıt koyar: Savaşırken asla haddi aşmamaları, tecavüzkâr olmamaları. Çünkü Allah, haddi aşanları (mütecavizleri) sevmez. Bu, İslam’ın savaş anlayışının adalet ve meşru müdafaa temeline dayandığını, saldırganlığı ve zulmü reddettiğini gösterir.

İniş Tarihi ve Nüzul Ortamı:

Medine döneminde nazil olmuştur. Müslümanların Mekke’den Medine’ye hicret etmelerinden sonra, müşriklerin düşmanlıkları devam etmiş ve Müslümanlara karşı saldırılar düzenleme ihtimalleri belirmişti. Bu ayetin, Müslümanlara kendilerini savunma ve İslam’ı koruma amacıyla savaşma izni veren ilk ayetlerden biri olduğu kabul edilir. Özellikle Hudeybiye Antlaşması’ndan sonra veya o sıralarda indiği yönünde rivayetler vardır. Bu, Müslümanların artık bir devlet düzenine kavuştuğu ve kendilerini savunma ihtiyacının ortaya çıktığı bir döneme işaret eder.

Ayetin Detaylı Tefsiri:

• “Ve kâtilû fî sebîli-llâh(i)” (Ve Allah yolunda savaşın):

  • “Kâtilû”: “Savaşın.” Bu, mukatele yani karşılıklı çarpışma anlamına gelir.
  • “Fî sebîli-llâh”: “Allah yolunda.” Bu ifade, savaşın amacını ve niyetini belirler. Savaş, kişisel çıkarlar, ganimet hırsı, kabilecilik, ırkçılık veya sadece toprak kazanma gibi dünyevi amaçlarla değil, Allah’ın dinini yüceltmek, O’nun rızasını kazanmak, zulmü ortadan kaldırmak, mazlumları korumak ve İslam toplumunun varlığını savunmak gibi ulvi gayelerle yapılmalıdır.

• “Elleżîne yukâtilûnekum” (Sizinle savaşanlarla/size karşı savaş açanlarla): Bu ifade, savaşın kimlere karşı yapılacağını sınırlar. Savaş, Müslümanlara fiilen savaş açan, onlara saldıran veya saldırma hazırlığı içinde olan düşmanlara karşı yapılmalıdır. Bu, İslam’ın savaş anlayışının saldırganlığa değil, meşru müdafaaya veya zarurete dayandığını gösterir.

• “Ve lâ ta’tedû” (Ve haddi aşmayın/tecavüz etmeyin): Bu, savaşın ahlaki sınırlarını çizen çok önemli bir emirdir.

  • “Lâ ta’tedû”: “Haddi aşmayın, sınırı geçmeyin, tecavüz etmeyin, zulmetmeyin.” “İ’tidâ” (اعْتِدَاء), her türlü sınırı aşma, haksızlık ve zulüm anlamına gelir. Savaşta haddi aşmak şunları içerebilir:
    1. Savaşmayanlara (kadınlar, çocuklar, yaşlılar, din adamları, işçiler vb.) saldırmak.
    2. Esirlere kötü muamele etmek veya onları haksız yere öldürmek.
    3. Öldürülen düşmanların cesetlerine saygısızlık etmek (müsle yapmak).
    4. Gereksiz yere ekinleri yakmak, ağaçları kesmek, su kaynaklarını kirletmek gibi çevreye zarar vermek.
    5. Antlaşmaları bozmak, hıyanet etmek.
    6. Savaşı başlatan taraf olmak (meşru bir sebep olmadıkça).

• “İnna-llâhe lâ yuḥibbu-lmu’tedîn(e)” (Şüphesiz Allah, haddi aşanları (mütecavizleri) sevmez): Bu, yasağın gerekçesini ve Allah’ın bu konudaki kesin tutumunu belirtir. Allah, kim olursa olsun, haddi aşanları, zulmedenleri ve saldırganları sevmez. O’nun sevgisini kazanmak isteyenler, bu sınırlara titizlikle riayet etmelidirler. Bu, İslam’ın savaşta bile rahmet ve adalet prensiplerini gözettiğini gösterir.

Ayetten Çıkarılacak Dersler ve Hikmetler:

1. Meşru Müdafaa Hakkı: İslam, Müslümanlara kendilerini, dinlerini ve yurtlarını savunma hakkı tanır.
2. Savaşın Amacı Allah Rızası Olmalıdır: Savaş, ancak Allah yolunda ve O’nun rızası için yapıldığında meşru bir anlam kazanır.
3. Savaş Ahlakı ve Sınırları: İslam, savaşta bile uyulması gereken ahlaki sınırlar ve kurallar koymuştur. Haddi aşmak, zulmetmek ve masumlara zarar vermek kesinlikle yasaktır.
4. Allah’ın Sevgisini Kazanmanın Yolu: Allah’ın sevgisini kazanmak, O’nun emirlerine uymak ve yasaklarından kaçınmakla mümkündür. Haddi aşanlar Allah’ın sevgisinden mahrum kalırlar.
5. İslam’ın Barışa Verdiği Önem: Ayet, savaşa ancak zaruret halinde ve kendilerine savaş açanlara karşı izin verirken, hemen ardından “haddi aşmayın” diyerek, asıl olanın barış ve adalet olduğunu ima eder.

Önceki ve Sonraki Ayetlerle Bağlantısı:

Bu 190. ayet, bir önceki ayet olan Bakara 2:189’da hilallerin vakit ölçüsü olduğu, gerçek iyiliğin takvada olduğu ve evlere kapılarından girilmesi gerektiği belirtildikten sonra, yepyeni ve çok önemli bir konuya, yani savaşa (kıtâl) geçer. Bu, Medine döneminde Müslümanların karşılaştığı yeni bir realiteye ve bu realite karşısında nasıl davranmaları gerektiğine dair ilahi bir yönlendirmedir. Bu ayet, savaşla ilgili bir dizi ayetin başlangıcını oluşturur. Bir sonraki ayet olan Bakara 2:191’de, bu savaşta düşmanların nerede bulunursa bulunsun öldürülmesi, onların Müslümanları çıkardıkları yerden (Mekke’den) çıkarılması ve fitnenin öldürmekten daha beter olduğu gibi daha detaylı hükümler gelecektir.

Sonuç:

Bakara Suresi 190. ayeti, İslam’ın savaş anlayışının temel prensiplerini ortaya koyar. Müslümanlara, ancak kendilerine savaş açanlara karşı ve Allah yolunda olmak kaydıyla savaşma izni verilirken, savaşta asla haddi aşmamaları, zulmetmemeleri ve tecavüzkâr olmamaları kesin bir dille emredilir. Çünkü Allah, haddi aşanları ve zalimleri sevmez. Bu ayet, İslam’ın savaşta bile adaleti, ahlakı ve insaniyeti gözeten bir dine sahip olduğunu açıkça gösterir.