Çoğunluğa Uymanın Tehlikesi: Yeryüzündekilerin Çoğu Saptırır
Allahümme salli alâ seyyidinâ Muhammedin ve alâ âli seyyidinâ nebiyyinâ Muhammedini'n-nebiyyi'il-ümmiyyi ve alâ âlihî ve sahbihî ve sellim
Kur’an-ı Kerim En’am Suresi 116. Ayeti
Arapça Okunuşu:
وَاِنْ تُطِعْ اَكْثَرَ مَنْ فِي الْاَرْضِ يُضِلُّوكَ عَنْ سَب۪يلِ اللّٰهِۜ اِنْ يَتَّبِعُونَ اِلَّا الظَّنَّ وَاِنْ هُمْ اِلَّا يَخْرُصُونَ
Türkçe Okunuşu:
Ve in tutı’ eksera men fîl ardı yudıllûke an sebîlillâh(sebîlillâhi), in yettebiûne illâz zanne ve in hum illâ yahrusûn.
Elmalılı Hamdi Yazır Meali:
Yeryüzünde bulunanların çoğuna uyarsan, seni Allah’ın yolundan saptırırlar. Onlar sadece zanna (tahmine/asılsız kuruntulara) uyarlar ve onlar sadece yalan uydururlar.
Ayetin Detaylı Tefsiri
Bu ayet-i kerime, hakikat arayışında insanı en çok yanıltan “kitle psikolojisi” ve “çoğunluk haklıdır” yanılgısını kökten yıkan devrim niteliğinde bir ölçüdür. Bir önceki ayette Kur’an’ın doğruluk ve adalet bakımından tastamam olduğu, dolayısıyla yegâne hakem kılınması gerektiği vurgulanmıştı. Ancak insanın sosyal bir varlık olması, onu her zaman “Herkes ne yapıyor?”, “Çoğunluk neye inanıyor?” gibi sorulara ve sürünün bir parçası olma güdüsüne iter. Allah Teâlâ, işte bu zaafı deşifre ederek hakikatin kalabalıklarla değil, ilahi vahiyle ölçüleceğini kesin bir dille ilan eder.
Ayetin merkezindeki “Yeryüzünde bulunanların çoğuna uyarsan, seni saptırırlar” ihtarı, sayısal üstünlüğün epistemolojik (bilgisel) veya ahlaki bir üstünlük sağlamadığını gösterir. Yeryüzündeki insanların çoğu tarih boyunca nefislerine, heveslerine ve kısa vadeli çıkarlarına göre hareket etmişlerdir. Vahyin süzgecinden geçmemiş bir kalabalık, sadece birbirinin yanlışını meşrulaştıran ve büyüten bir yankı odasından ibarettir.
Ayette çoğunluğun neden saptıracağı iki temel gerekçeyle açıklanır:
“İn yettebiûne illâz zanne” (Onlar sadece zanna uyarlar): Zan, kesin bilgiye (yakîn) veya vahye dayanmayan, tahmine, alışkanlıklara ve “böyle gelmiş böyle gider” mantığına dayalı inançlardır. Çoğunluk araştırmaz, sorgulamaz; atalarından veya popüler kültürden ne devraldıysa onu değişmez bir gerçekmiş gibi kabul eder.
“Ve in hum illâ yahrusûn” (Onlar sadece yalan uydururlar / atıp tutarlar): “Yahrusûn” kelimesi, bir şeyin gerçeğini bilmeden tahminde bulunmak, kafadan atmak ve dayanaksız iddialar üretmek demektir. Kalabalıkların dini, ahlaki veya felsefi konulardaki yargıları genellikle ciddi bir ilme değil, kulaktan dolma uydurmalara dayanır.
Bu ayet, niceliğin niteliğe tahakküm edemeyeceğini; bir yalanı milyonlarca kişi söylese de onun yalan olmaktan çıkmayacağını, bir doğruyu tek bir kişi savunduğunda bile o doğrunun değerinden hiçbir şey kaybetmeyeceğini evrensel bir kanun olarak zihinlere kazır.
Peygamber Efendimiz’in (s.a.v) En’am Suresi’nin 116. Ayeti Işığında Duası
“Allah’ım! Beni, yeryüzündeki kalabalıkların heveslerine ve zanna dayalı kuruntularına uyarak senin yolundan sapanlardan eyleme. Hakikati bulmak için insan sayısına değil, senin vahyine bakacak sarsılmaz bir şuur ihsan et. İnsanlar zanna uyup atıp tutarken, beni yakîn (kesin bilgi) üzere ve senin kelamının aydınlığında sabit kıl. Yalnız kalsam da, garip kalsam da hakkın tarafında durabilme cesaretini kalbime yerleştir. Çoğunluğun aldatmacasından ve yalanlarından sana sığınırım.”
En’am Suresi’nin 116. Ayeti Işığında Hadisler
“İslam garip (kimsesiz/azınlık) olarak başladı, ileride yine başladığı gibi garip haline dönecektir. Ne mutlu o gariplere!” (Müslim)
“Sizden biriniz, ‘İnsanlar iyilik yaparsa ben de iyilik yaparım, kötülük yaparsa ben de kötülük yaparım’ diyen bir immea (silik/karaktersiz taklitçi) olmasın. Aksine, insanlar iyilik yaptığında iyilik yapmaya, kötülük yaptıklarında ise onlara uymayıp zulmetmemeye kendinizi alıştırın.” (Tirmizi)
“İnsanların çoğu helak oldu, ancak âlimler kurtuldu. Âlimlerin çoğu helak oldu, ancak ilmiyle amel edenler kurtuldu. İlmiyle amel edenlerin çoğu helak oldu, ancak ihlâslı olanlar kurtuldu. İhlâslı olanlar da büyük bir tehlike (sınanma) içindedirler.” (Gazali, İhya – Hakim et-Tirmizi)
En’am Suresi’nin 116. Ayeti Işığında Sünnet-i Seniyye
Efendimiz’in (s.a.v.) hayatında bu ayet, “Şahsiyet İnşası ve Sürü Psikolojisini Reddetmek” olarak tecelli etmiştir. Mekke’de tevhid davasını başlattığında kendisi tek bir kişiydi, karşısında ise asırlardır süregelen putperest gelenekleri savunan devasa bir kalabalık vardı. O (s.a.v), “Bütün Mekke yanılıyor da sadece ben mi haklıyım?” diye bir an bile tereddüt etmemiştir. Sünnet-i Seniyye; toplumun genel geçer kabullerine, modalarına veya kitle iletişim araçlarının dayattığı “zannî” doğrulara karşı eleştirel bir mesafe koymayı gerektirir. Hakkı savunurken sayının azlığına bakıp ye’se (üzüntüye) kapılmamak, batılın sayısal çokluğuna bakıp ona aldanmamak peygamberi duruşun temelidir.
Ayetten Çıkarılacak Dersler ve Hikmetler
Hakikatin Ölçüsü Nicelik Değildir: Bir fikrin popüler olması, onun doğru olduğunu kanıtlamaz. Milyarlarca insanın faizi veya ahlaksızlığı normal görmesi, o eylemlerin Allah katındaki haramlığını değiştirmez.
Zan ve İlmin Savaşı: Din, tahminlere ve varsayımlara (zan) göre değil; Kur’an ve Sünnet’in kesin bilgisine (ilim) göre yaşanır. Kitleler genellikle ilimle değil, zan ve algı ile hareket ederler.
Fikri Bağımsızlık: Müslüman, çevresindeki çoğunluğun inanç ve yaşam tarzına göre şekil alan bir “bukalemun” değil; çevresini hakikat ekseninde değiştirmeye veya hakikati korumaya çalışan “şahsiyetli” bir bireydir.
Algı Operasyonlarına Dikkat: Yeryüzündeki yalan haberlerin, iftiraların ve asılsız ideolojilerin (yahrusûn) kitleleri peşinden sürükleme gücüne karşı uyanık olunmalıdır.
İniş Tarihi ve Nüzul Ortamı
Mekke döneminde, azılı müşriklerin Müslümanlara, “Siz şu kadarcık insansınız, bütün Arabistan putlara tapıyor, bizim atalarımız ve koskoca liderlerimiz yanlış mı biliyor?” diyerek sayısal çokluklarıyla psikolojik baskı kurmaya çalıştıkları bir dönemde inmiştir. Ayet, inananlara “Çoğunluk zandadır, haklı olan sizsiniz” diyerek muazzam bir moral ve direnç vermiştir.
Önceki ve Sonraki Ayetlerle Bağlantısı
ayette Kur’an’ın kelimelerinin değişmez ve eksiksiz bir hakem olduğu ilan edilmişti. 116. ayet, o hakemden sapıp insanların çoğunluğunu hakem kabul etmenin felaket olacağını açıkladı. 117. ayette ise, bu sapmaları ve kimin doğru yolda olduğunu en iyi Allah’ın bildiği belirtilerek, kulun sadece Allah’ın hükmüne rıza göstermesi gerektiği vurgulanacaktır.
Sonuç
En’am 116, kitle iletişiminin ve sosyal baskının insanı esir aldığı her çağda, aklı ve kalbi özgürleştiren bir manifestodur. Hakikati insan sayısında değil, Rabbin değişmez kelamında aramayı emreden bu ayet, mümini “kalabalıktaki yalnızlığından” alıp ilahi yakınlığa taşır.
Özet: Yeryüzündeki insanların çoğuna uyarsan seni Allah’ın yolundan saptırırlar; çünkü onlar kesin bilgiye değil, sadece zanna uyarlar ve durmadan yalan uydurup dururlar.
Sıkça Sorulan Sorular
Çoğunluğa uymak her zaman yanlış mıdır? Eğer çoğunluk ilme, vahye ve hakikate uyuyorsa onlara uymak haktır (Cemaat rahmettir kuralı). Ancak çoğunluk zan, heves ve dünya çıkarı peşindeyse onlara uymak saptırır. Ayet, vahiyden kopuk çoğunluğu hedefe almaktadır.
“Zan” dini konularda neden tehlikelidir? Çünkü din kesin bilgi (yakîn) ister. Zan ise ihtimaldir, şüphedir. “Bence böyledir”, “Kalbim temiz” gibi zanlarla kurulan inanç, ahirette insanı kurtarmaz.
Bu ayet, İslam hukukundaki “İcma” (Alimlerin görüş birliği) kavramıyla çelişir mi? Hayır, icma sıradan kalabalıkların (avamın) değil, vahyi en iyi bilen derin ilim sahibi alimlerin (müçtehitlerin) asgari müşterekte buluşmasıdır. Ayet ise ilimsiz çoğunluktan bahseder.
“Yahrusûn” kelimesinin “yalan uydurmak” dışındaki anlamı nedir? Kelime köken olarak hasat zamanı ürünün miktarını göz kararıyla “tahmin etmek/kafadan atmak” demektir. Hakkında kesin bilgi sahibi olunmayan konularda atıp tutmayı ifade eder.
Demokrasi ve “çoğunluk kararı” prensibi bu ayet bağlamında nasıl değerlendirilir? İdari ve teknik işlerde istişare ve çoğunluk kararı faydalıdır (Şura suresi). Ancak Allah’ın haram ve helal kıldığı inanç ve ahlak meseleleri (örneğin faizin haramlığı) oylamaya sunulamaz; çoğunluk “helal” dese bile hüküm değişmez.
İnsanlar neden hakikati bırakıp zanna uyarlar? Çünkü gerçeği araştırmak, öğrenmek ve ona göre yaşamak emek ve sorumluluk ister. Zanna uymak ise zahmetsizdir ve nefsin heveslerine kılıf uydurmayı kolaylaştırır.
Yalnız kalma korkusu inancı nasıl etkiler? Sürü psikolojisiyle dışlanmak istemeyen insan, doğru bildiğini savunamaz hale gelir ve zamanla “Herkes yapıyorsa bir bildikleri vardır” diyerek o batıla uyum sağlar.
Müslümanlar azınlıkta kalsa ne yapmalıdır? “Ben tek başıma dünyayı değiştiremem” demek yerine, Taha Suresi’nde Musa (a.s) gibi tek başına Firavun’un karşısına çıkma cesaretini vahiyden almalıdır. Hakikat tek başına da ümmettir (Hz. İbrahim gibi).
Bu ayet modern popüler kültüre nasıl bakar? Moda, trend, sosyal medyadaki “beğeni” (like) sayıları üzerinden belirlenen “doğrulara” şiddetle karşı çıkar. Bir şeyin çok tıklanması veya çok izlenmesi onun değerli ve doğru olduğu anlamına gelmez.
Allah neden çoğunluğun sapkınlıkta olacağını haber vermiştir? Dünya imtihanının çetin bir mücadele olduğunu, hak yolun yokuşlu ve az yolcusu bulunan bir yol (sırat-ı müstakim) olduğunu peşinen bildirerek, müminlerin beklentilerini doğru yönetmeleri için.
