Ulü’l-Elbâb Kimdir ve Allah’ı Nasıl Zikrederler?

Kur’an-ı Kerim Âl-i İmrân Suresi 191. Ayeti

Arapça Okunuşu: اَلَّذ۪ينَ يَذْكُرُونَ اللّٰهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلٰى جُنُوبِهِمْ وَيَتَفَكَّرُونَ ف۪ي خَلْقِ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِۚ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هٰذَا بَاطِلًاۚ سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ

Türkçe Okunuşu: Ellezîne yeżkurûna(A)llâhe kıyâmen ve ku’ûden ve ‘alâ cunûbihim ve yetefekkerûne fî ḣalki-ssemâvâti vel-ard(i)(s) rabbenâ mâ ḣalakte hâżâ bâtılâ(en)(c) subhâneke fekinâ ‘ażâbe-nnâr(i).

Elmalılı Hamdi Yazır Meali: Onlar, ayaktayken, otururken ve yanları üzerine yatarken Allah’ı anarlar (zikrederler). Göklerin ve yerin yaratılışı üzerinde derin derin düşünürler (tefekkür ederler ve şöyle derler:) «Rabbimiz! Sen bunu boşuna yaratmadın. Seni tesbih ederiz (her türlü noksanlıktan tenzih ederiz). Bizi cehennem azabından koru!»

Peygamber Efendimiz’in (s.a.v) Âl-i İmrân Suresi’nin 191. Ayeti Işığında Duası

Bu ayet-i kerime, bir önceki ayette bahsedilen o seçkin “akıl sahipleri”nin (ülü’l-elbâb) kimler olduğunu ve nasıl bir kulluk şuuru içinde yaşadıklarını tarif eder. Onların iki temel vasfı vardır: Sürekli “zikir” ve derin “tefekkür”. Bu iki kanatla hakikate uçtuklarında vardıkları sonuç ise, kâinatın bir amacı olduğu gerçeği ve bu amacın bir gereği olan hesap gününün dehşetinden Allah’a sığınmaktır. Bu ayet, bizatihi, tefekkürle duanın nasıl iç içe geçtiğinin en güzel örneğidir.

1. Zikir, Tefekkür ve Sığınma Duası: Ayetin kendisi, mü’minin hayat felsefesini ve duasını özetler. Bu ayeti okuyan ve yaşayan mü’min şöyle dua etmiş olur: “Ya Rabbi! Bizi, ayakta, otururken ve yanları üzere yatarken, yani her halimizde Seni zikredenlerden eyle. Göklerin ve yerin yaratılışı hakkında tefekkür edip, ‘Rabbimiz! Sen bunu boşuna yaratmadın’ diyen o basiretli akıl sahiplerinden eyle bizi. Seni her türlü abes ve noksanlıktan tenzih ederiz. Ve bu tefekkürün bir sonucu olarak, bizi o kaçınılmaz hesap gününün Cehennem azabından koru.”
2. Peygamberimizin Gece Duası ve Tefekkürü: Bu ayet, Peygamberimiz’in (s.a.v) gece ibadetinin bir özeti gibidir. O, geceleri kalkar, ayetteki gibi göklerin ve yerin yaratılışını tefekkür eder ve bu ayetleri gözyaşları içinde okurdu. O’nun bu hali, bizler için en büyük duadır: Yaşayan bir dua olmak.

Bu ayet, mü’mine, imanın, sadece kalpten geçen bir duygu değil, aynı zamanda dili meşgul eden bir “zikir” ve aklı çalıştıran bir “tefekkür” olduğunu; bu zikir ve tefekkürün de insanı kaçınılmaz olarak “ahiret endişesine” ve Allah’a sığınmaya götürdüğünü öğretir.

Âl-i İmrân Suresi’nin 191. Ayeti Işığında Hadisler

Bu ayetin Peygamber Efendimiz (s.a.v) üzerindeki derin tesiri, hadis-i şeriflerde açıkça görülmektedir.

1. Tefekkür İbadeti: Peygamberimiz’in (s.a.v) bu ayet nazil olduğunda, “Bu ayeti okuyup da üzerinde tefekkür etmeyene yazıklar olsun!” (İbn Hibbân, Sahîh) buyurması, ayetteki “tefekkür” emrinin ne kadar ciddiye alınması gerektiğini gösterir. Ashab-ı Kiram’dan da “Tefekkür, ibadetin yarısıdır” veya “Bir saat tefekkür, bir sene (nafile) ibadetten hayırlıdır” gibi sözler rivayet edilmiştir. Bu rivayetlerin senedi zayıf olsa da, manaları bu ayetin ruhuna uygundur ve Sünnet’te tefekkürün ne kadar önemli bir ibadet olduğunu gösterirler.
2. Sürekli Zikir Hali: Ayetteki “ayaktayken, otururken ve yanları üzerine yatarken Allah’ı anarlar” ifadesi, mü’minin zikirden bir an bile gafil olmamasını anlatır. Hz. Aişe (r.anha) annemiz, Resûlullah (s.a.v) hakkında şöyle demiştir: “Resûlullah (s.a.v), her anında Allah’ı zikrederdi.” (Müslim, Hayz, 117). Bu, Sünnet’in, zikri belirli zamanlara ve mekânlara hapsetmeyip, bütün bir hayata yayan bir kulluk bilinci olduğunu gösterir.

Âl-i İmrân Suresi’nin 191. Ayeti Işığında Sünnet-i Seniyye

Peygamber Efendimiz’in (s.a.v) Sünneti, bu ayetteki “zikir ve tefekkür” eylemlerinin nasıl birleşerek kâmil bir imana dönüştüğünü gösterir.

1. Zikir ve Fikir Bütünlüğü: Sünnet, sadece kuru bir zikri veya sadece vahiyden kopuk bir fikri (felsefeyi) değil, ikisinin bütünlüğünü esas alır. Peygamberimiz (s.a.v), bir yandan diliyle “Sübhanallah, Elhamdülillah” derken (zikir), diğer yandan aklıyla gökyüzüne bakıp Allah’ın yaratışındaki harikalığı düşünürdü (tefekkür/fikir). Kalbin zikri ile aklın fikri birleştiğinde, ayetteki o kâmil kulluk hali ortaya çıkar.
2. Tefekkürün Sonucu Olarak Dua: Sünnet, tefekkürün nihai amacının, sadece bir entelektüel merakı tatmin etmek değil, kulu Allah’a daha çok yaklaştıran bir duaya ve teslimiyete ulaştırmak olduğunu öğretir. Ayetteki akıl sahipleri de, kâinatı tefekkür ettikten sonra bir felsefe kitabı yazmamış, hemen ellerini açıp “Rabbimiz! … Bizi cehennem azabından koru!” diye dua etmişlerdir. Gerçek tefekkür, sahibini duaya ve ahiret endişesine götüren tefekkürdür.

Sünnet, bu ayetin, ideal mü’min profilini çizdiğini gösterir: Dili zikirde, aklı fikirde, kalbi ise Rabbi’ne olan sevgi ve korku ile dolu bir kul.

Ayetten Çıkarılacak Dersler ve Hikmetler

Bu ayet-i kerime, kâmil bir imanın iki temel kanadını ve bu imanın meyvesini ortaya koyar:

1. İmanın İki Kanadı: Zikir ve Tefekkür: Ayet, “Ülü’l-Elbâb”ı yani gerçek akıl sahiplerini iki temel özellikle tanımlar:
   • Zikir: Kalbin Allah ile olan sürekli bağıdır. Dilin ve bedenin her halde O’nu anmasıdır. Bu, imanın duygusal ve ruhi boyutudur.
   • Tefekkür: Aklın, Allah’ın yarattıkları üzerinde düşünmesidir. Bu da imanın akli ve entelektüel boyutudur. İman kuşu, ancak bu iki kanatla en yüce mertebelere uçabilir.
2. Yaratılışın Gayesi: Derin bir tefekkürün insanı ulaştıracağı ilk ve en temel sonuç şudur: “Rabbimiz! Sen bunu boşuna yaratmadın.” Bu, ateizmin, nihilizmin ve absürdizmin temel felsefesi olan “evrenin anlamsız ve amaçsız bir tesadüf olduğu” fikrinin reddidir. Akıl sahibi bir insan, kâinattaki bu muhteşem düzenin asla “bâtıl” yani anlamsız ve amaçsız olamayacağını anlar.
3. Tefekkürden Ahirete: Kâinatın bir amacı olduğu sonucuna varan akıl, hemen bir sonraki soruyu sorar: “Peki bu amaç nedir?” Bu kadar mükemmel bir düzenin kurulup, sonra her şeyin yok olup gitmesi anlamsız olacağına göre, mutlaka bir hesap günü, bir adalet ve bir ahiret hayatı olmalıdır. İşte bu mantıksal çıkarım, ayetteki akıl sahiplerini, hemen “Bizi cehennem azabından koru!” duasına yöneltir. Kâinata bakmak, ahireti hatırlatır.
4. Tenzih (“Subhâneke”): “Sen bunu boşuna yaratmadın” dedikten sonra, hemen “Seni tesbih ederiz” demeleri çok anlamlıdır. Bu, “Boş ve anlamsız iş yapmak bir noksanlıktır, Sen ise her türlü noksanlıktan münezzehsin, yücesin” demektir.

Önceki ve Sonraki Ayetlerle Bağlantısı:

• Önceki Ayet (Âl-i İmrân 190): Önceki ayet, bir tespitte bulunmuştu: “Şüphesiz, göklerin ve yerin yaratılışında… akıl sahipleri (ülü’l-elbâb) için nice deliller vardır.” Bu ayet (191), o “akıl sahipleri”nin kimler olduğunu ve o delillere nasıl baktıklarını tanımlayarak, önceki ayeti açıklar.
• Sonraki Ayet (Âl-i İmrân 192): Yüz doksan birinci ayet, akıl sahiplerinin, tefekkürlerinin sonunda “Rabbimiz! … Bizi cehennem azabından koru!” diye dua ettiklerini belirtmişti. Yüz doksan ikinci ayet, onların bu duasının devamı niteliğindedir ve Cehennem’den neden bu kadar çok korktuklarını açıklar: “Rabbimiz! Şüphesiz Sen, kimi ateşe sokarsan, onu elbette rezil etmiş olursun. Zalimlerin hiç yardımcıları da yoktur.” Böylece 191, 192, 193 ve 194. ayetler, bu “akıl sahipleri”nin dilinden dökülen, birbiriyle bağlantılı, uzun ve kapsamlı bir dua zinciri oluşturur.

Özet: Âl-i İmrân Suresi 191. ayeti, bir önceki ayette bahsedilen “akıl sahipleri”ni (Ülü’l-Elbâb’ı) tanımlar. Onlar, ayaktayken, otururken ve yanları üzerine yatarken, yani her hallerinde Allah’ı anan (zikreden) kimselerdir. Aynı zamanda onlar, göklerin ve yerin yaratılışı üzerine derin derin düşünür (tefekkür eder) ve bu tefekkürün sonunda şöyle dua ederler: “Rabbimiz! Sen bu (kâinatı) boşuna yaratmadın. Sen her türlü noksanlıktan yücesin. Ne olur, bizi Cehennem ateşinin azabından koru!”

İniş Tarihi ve Nüzul Ortamı: Medine’de nazil olmuştur. Bu ayet, surenin sonuna doğru, bütün tartışmalardan ve tarihi olaylardan sonra, imanın en temel ve en derin boyutuna, yani zikir ve tefekküre bir davet niteliğindedir. Bu ayetler, mü’minin, Rabbiyle ve kâinatla kurması gereken doğru ilişkinin çerçevesini çizer.

İcma: Allah’ı sürekli zikretmenin ve O’nun yarattıkları üzerinde tefekkür etmenin, İslam’da en faziletli ibadetlerden olduğu ve gerçek tefekkürün insanı Allah’ın azametini idrak etmeye ve ahiret yurduna hazırlanmaya sevk ettiği hususları, üzerinde İslam ümmetinin icmaı bulunan temel ilkelerdendir.

Sonuç: Bu ayet-i kerime, kâmil bir mü’minin portresini çizer. Bu portrede, kalp ve akıl, zikir ve fikir, ibadet ve tefekkür mükemmel bir uyum içinde birlikte çalışır. Bu mü’min, kâinata baktığında sadece maddeyi değil, manayı görür. Yaratılışa baktığında Yaratıcı’yı hatırlar. Bu hatırlayış ve tefekkürün doğal bir sonucu olarak da, bu muhteşem ve anlamlı kâinatın bir imtihan sahnesi olduğunu anlar ve en büyük tehlike olan Cehennem azabından, bu kâinatın Sahibine sığınır. Bu, aklın ve kalbin iman potasında birleştiği en yüce kulluk halidir.