Salih Peygamberler: Zekeriyya, Yahya, İsa ve İlyas
Allahümme salli alâ seyyidinâ Muhammedin ve alâ âli seyyidinâ nebiyyinâ Muhammedini'n-nebiyyi'il-ümmiyyi ve alâ âlihî ve sahbihî ve sellim
Kur’an-ı Kerim En’am Suresi 85. Ayeti
Arapça Okunuşu:
وَزَكَرِيَّا وَيَحْيٰى وَع۪يسٰى وَاِلْيَاسَۜ كُلٌّ مِنَ الصَّالِح۪ينَۙ
Türkçe Okunuşu:
Ve zekeriyyâ ve yahyâ ve îsâ ve ilyâs, kullun mineş sâlihîn.
Elmalılı Hamdi Yazır Meali:
Zekeriya’yı, Yahya’yı, İsa’yı ve İlyas’ı da (hidayete erdirdik). Onların hepsi salihlerdendi.
Ayetin Tefsiri
Bu ayet-i kerime, Hz. İbrahim’in (a.s.) soyundan gelen ve ilahi hidayetin nurunu taşıyan peygamberler silsilesini saymaya devam eder. Bir önceki ayette (En’am 84) dünya hakimiyeti, güç, sabır ve devlet yönetimi gibi vasıfları öne çıkan peygamberler zikredilmişti. 85. ayette ise daha çok zühd, takva, dünyadan el etek çekme ve saf ruhaniyet özellikleriyle bilinen peygamberler bir araya getirilmiştir.
Ayetin sonundaki “Kullun mine’s-sâlihîn” (Hepsi salihlerdendi) vurgusu çok derindir. “Salih” olmak; sadece günahlardan kaçınmak değil, bütün işlerini Allah’ın rızasına uygun şekilde düzeltmek, barış ve iyilik için çalışmak ve fıtratındaki temizliği korumak demektir. Zekeriya (a.s.) ve Yahya (a.s.) şehadetle, İsa (a.s.) ve İlyas (a.s.) ise semavi lütuflarla bu “salah” (iyilik) makamının zirvesini temsil etmişlerdir. Bu ayet, peygamberlik davasının sadece maddi bir başarı değil, her şeyden önce yüksek bir “karakter ve ruh bütünlüğü” olduğunu gösterir.
Peygamber Efendimiz’in (s.a.v) En’am Suresi’nin 85. Ayeti Işığında Duası
Resulullah (s.a.v.), bu ayetteki seçkin kulların ahlakıyla ahlaklanmak için şöyle dua ederdi:
“Allah’ım! Beni, Hz. Zekeriya, Yahya, İsa ve İlyas gibi senin ‘salihler’ dediğin kullarının arasına kat. Zekeriya’nın hüzünlü ve samimi ilticasını, Yahya’nın iffet ve vakarını, İsa’nın ruhaniyetini ve İlyas’ın tevhid azmini bana nasip eyle. Amellerimi senin katında ‘salih’ kıl. Beni, hayatın her anında doğruluğu ve iyiliği kuşanan, sönmez bir nurla senin rızana yürüyen muhtedi kullarından eyle.”
En’am Suresi’nin 85. Ayeti Işığında Hadisler
“Kişi sevdiğiyle beraberdir.” (Buhari) — Bu ayetteki salihleri sevmek, mahşerde onlarla beraber olma ümididir.
“Salih rüya Allah’tandır. Salih amel ise cennete giden yolu aydınlatan bir nurdur.”
“İsa b. Meryem kıyamet gününe yakın yeryüzüne inecek ve salih bir yönetici (imam) olacaktır.” (Müslim)
En’am Suresi’nin 85. Ayeti Işığında Sünnet-i Seniyye
Efendimiz’in (s.a.v.) sünnetinde bu ayet, “Zühd ve Salah Hali” olarak yaşanmıştır. O, dünya kendisine sunulmuşken bir derviş gibi yaşamayı tercih etmiş; Zekeriya (a.s.) gibi mihrapta, Yahya (a.s.) gibi haramlara karşı dik duruşta, İsa (a.s.) gibi merhamette örnek olmuştur. Sünnet-i Seniyye; müminin dış dünyasını imar ederken iç dünyasını (kalbini) asla ihmal etmemesini ve “salihlerden” olma hedefini her türlü makamın üstünde tutmasını öğretir. O, ashabını “Sizden kim salih bir amel işlerse…” diyerek daima bu dört büyük peygamberin ahlakına teşvik etmiştir.
Alimlerin Kıyas ve Hikmet Değerlendirmesi
Alimler (özellikle İmam Gazâlî ve Fahruddin er-Râzî), bu dört peygamberin beraber zikredilmesi üzerine şu kıyasları yapmışlardır:
Zühd ve Maddiyat Kıyası: 84. ayetteki Süleyman ve Davud (a.s.) krallıkla, bu ayetteki İsa ve Yahya (a.s.) ise yokluk ve sadelikle imtihan edilmiştir. Alimler der ki: Allah, hem zengini hem fakiri “salah” (iyilik) potasında birleştirir; aslolan eldeki imkan değil, kalpteki takvadır.
Şehadet ve Hayat Kıyası: Yahya (a.s.) ve Zekeriya (a.s.) mazlumca şehit edilmiş; İsa (a.s.) ve İlyas (a.s.) ise semaya yükseltilmiştir. Müfessirler, ölüm şekli ne olursa olsun hepsinin Allah katındaki derecesinin “salihlik” makamında eşitlendiğini kıyaslarlar.
Veraset ve Risalet Kıyası: Bu peygamberlerin hepsi bekârdı veya evlatları yoktu (Yahya ve İsa gibi). Alimler, “salihlik” mirasının sadece kan bağıyla değil, ruh ve dava bağıyla da devam ettiğini bu isimler üzerinden kıyaslarlar.
Ayetten Çıkarılacak Dersler ve Hikmetler
Hedef Salah: Müslüman için en büyük unvan “salih” olmaktır. Namazlarda okuduğumuz “Esselâmü aleynâ ve alâ ibâdillâhis-sâlihîn” duası bu bilincin bir yansımasıdır.
Dünyadan Özgürleşmek: İsa ve Yahya (a.s.) örneğinde olduğu gibi, dünya malına tamah etmemek ruhu yücelten bir peygamber mirasıdır.
Hidayet Süreklidir: Farklı dönemlerde yaşamış olsalar da bu isimlerin aynı ayette toplanması, hakikatin zamanla eskimediğini gösterir.
Ahlaki Bütünlük: Salihlik, hem Allah ile (ibadet) hem de kullar ile (ahlak) olan ilişkilerin mükemmel olmasıdır.
İniş Tarihi ve Nüzul Ortamı
Mekke’de, Müslümanların baskı gördüğü, dünyevi bir güçlerinin olmadığı bir dönemde; Hz. İsa ve Hz. Yahya gibi dünyadan ziyade ahirete odaklanmış, güçlerini sadece Allah’tan alan “salih” modeller sunularak müminlerin maneviyatı güçlendirilmiştir.
Önceki ve Sonraki Ayetlerle Bağlantısı
ayette “maddi ve siyasi” temsilci peygamberler zikredildi. 85. ayet “manevi ve ruhani” temsilcileri ekledi. 86. ayette ise İsmail, Elyasa, Yunus ve Lut gibi “farklı coğrafya ve toplumlara” gönderilen peygamberlerle bu muazzam kadro tamamlanacaktır.
Sonuç
En’am 85, bize başarının sadece dünyevi zaferler olmadığını, asıl büyüklüğün “salih bir kul” olarak Allah’ın rızasına ermek olduğunu öğretir. Bize Zekeriya’nın duası, Yahya’nın iffeti, İsa’nın merhameti ve İlyas’ın azmiyle harmanlanmış bir “salah” yolu açar.
Özet: Zekeriya, Yahya, İsa ve İlyas… Hepsi Bizim hidayetimize ermiş ve özü sözü doğru olan o tertemiz “salihler” zümresindendir.
Sıkça Sorulan Sorular
Neden bu dört isim özellikle beraber zikredilmiştir? Bu dört peygamberin ortak özelliği; dünyadan yüz çevirmiş (zâhid), kendilerini tamamen ibadete ve tebliğe adamış, maddi güç ve saltanat peşinde koşmamış olmalarıdır.
“Salihlerden olmak” neyi ifade eder? Bozukluğu olmayan, ıslah edici, bütünlüğü korunmuş ve Allah katında “geçerli” amellere sahip olan kimse demektir.
Hz. İsa neden Hz. İbrahim’in nesli sayılır? Annesi Hz. Meryem, Hz. İbrahim’in soyundan (Davud a.s. kanalıyla) geldiği için Kur’an burada Hz. İsa’yı da o soya dahil etmiştir.
Hz. İlyas kimdir? Ba’l putuna tapan kavme gönderilen, tevhid mücadelesiyle bilinen ve ismi Hz. İbrahim’in davasıyla özdeşleşmiş bir peygamberdir.
Yahya ve İsa (a.s.) arasındaki bağ nedir? Teyze çocuklarıdırlar; aynı dönemde tebliğ yapmışlar ve birbirlerini tasdik etmişlerdir.
“Kullun” (Hepsi) vurgusu neden önemlidir? Peygamberler arasında derece farkı olsa da, “salihlik” ve “hidayet” vasıflarında hepsinin ortak ve bir olduğunu vurgulamak için.
Zekeriya (a.s.) neden önemlidir? Yaşlılığında Yahya (a.s.) gibi bir evlatla müjdelenmesi ve Meryem (a.s.)’ın hamisi olması sebebiyle şefkat ve dua abidesidir.
Bu ayet günümüz insanına ne söyler? Kariyer ve para peşinde koşan modern insana, “En büyük kariyer salih bir kul olmaktır” mesajını verir.
Salihlik doğuştan mı gelir? Peygamberlik seçimi Allah’tandır; ancak bizler için salihlik gayret, dua ve istikametle kazanılan bir mertebedir.
Ayet neden “Ve” ile başlıyor? Hidayet silsilesinin bir bütün olduğunu ve İbrahimî nurun bu isimlerle devam ettiğini göstermek için.
Yahya (a.s.)’ın “Seyyid ve Hasûr” olması salihliğiyle mi ilgilidir? Evet, onun iffetini (hasûr) ve önderliğini (seyyid) Allah bizzat ayetle övmüştür.
Bu ayetle namazdaki “Ettehiyyatü” duası arasında nasıl bir bağ vardır? Namazda her rekatta bu peygamberlerin de dahil olduğu “salih kullara” selam göndererek bu ayetin ruhunu yaşatırız.
İlyas (a.s.) neden sonlarda zikredilmiştir? Hidayet nurunun farklı coğrafyalara ve dönemlere (Fenike/Baalbek bölgesi gibi) nasıl ulaştığını simgelediği için.
