Karı-Koca Arasındaki Anlaşmazlık Nasıl Çözülür? (Hakem Tayini)

Kur’an-ı Kerim, Nisa Suresi, 35. Ayet-i Kerimede Anlatılmak İstenenler

Bu ayet, bir önceki ayette ele alınan ve eşler arasında çözülemeyen ciddi anlaşmazlıkların (şikaak) bir sonraki aşamasını ele alır. Sorunu, sadece karı-kocanın özel alanından çıkarıp, aile büyüklerinin bilgeliğini ve desteğini içeren daha kurumsal bir çözüme taşır. Ayet, boşanmadan önceki son ve en önemli köprü olan “aile hakemliği” müessesesini kurar ve başarının anahtarını “ıslah niyeti” ile “ilahi yardım”a bağlar.

Ayet-i Kerime

Arapça Okunuşu: وَاِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَيْنِهِمَا فَابْعَثُوا حَكَمًا مِنْ اَهْلِه۪ وَحَكَمًا مِنْ اَهْلِهَاۚ اِنْ يُر۪يدَٓا اِصْلَاحًا يُوَفِّقِ اللّٰهُ بَيْنَهُمَاؕ اِنَّ اللّٰهَ كَانَ عَل۪يمًا خَب۪يرًا

Türkçe Okunuşu: Ve-in ḣiftum şikâka beynihimâ feb’aśû ḥakemen min ehlihi veḥakemen min ehlihâ in yurîdâ iṣlâḥan yuveffiki(A)llâhu beynehumâ(k) inne(A)llâhe kâne ‘alîmen ḣabîrâ(n)

Elmalılı Hamdi Yazır Meali: “Eğer karı-kocanın aralarının açılmasından korkarsanız, erkeğin ailesinden bir hakem ve kadının ailesinden bir hakem gönderin. Eğer bu ikisi (hakemler) gerçekten barıştırmak isterlerse, Allah karı-kocanın arasını düzeltir. Şüphesiz Allah, her şeyi bilendir, her şeyden haberdardır.”

Peygamber Efendimiz’in (s.a.v) Nisa Suresi’nin 35. Ayeti Işığında Duası

Bu ayet, yuvanın yıkılmaması için son bir umut kapısı aralar ve bu süreçte en önemli rolün “ıslah niyeti” olduğunu vurgular. Eğer niyet halis ise, Allah’ın yardımının geleceği müjdelenir. Mü’minin duası, aile içi sorunlarda bu ilahi metodu izleyebilmek, hakemlerin adil ve ıslah niyetli olmaları ve Allah’ın yardımına mazhar olabilmektir.

Adil Hakemlik ve Islah Niyeti Duası: “Ya Rabbi! Anlaşmazlık yaşayan ailelere, Senin bu ayette gösterdiğin hakemlik yoluyla çözüm aramayı nasip et. Hakem olarak seçilenlere, adaletle hükmetme, tarafları sabırla dinleme ve her şeyden önemlisi, sadece ve sadece barıştırma (ıslah) niyetiyle hareket etme ferasetini ver. Onları, taraflardan birini kayırma veya ateşe körükle gitme hatasından koru.”

İlahi Yardım (Tevfik) Duası: “Allah’ım! Anlaşmazlık yaşayan eşlerin ve onlara yardım eden hakemlerin kalplerine, barışma ve yuvayı kurtarma isteği ver. Niyetleri halis olduğunda, aralarını bulup kalplerini birbirine ısındıracağına dair vaadine iman ettik. O eşlerin arasına, Kendi katından bir sevgi, bir anlayış ve bir “tevfik” (uyum) ihsan eyle. Şüphesiz Sen, her şeyi bilen (Alîm) ve kalplerin en gizli sırlarından haberdar olansın (Habîr).”

Nisa Suresi’nin 35. Ayeti Işığında Hadisler ve Sahabe Uygulamaları

Bu ayetin nasıl uygulanacağına dair en güzel örnekler, sahabe-i kiramın hayatında görülür.

Hz. Ali’nin Hakem Tayini: Rivayet edildiğine göre, aralarında şiddetli geçimsizlik olan bir karı-koca, Hz. Ali’ye (r.a.) başvururlar. Hz. Ali, onlara bu ayeti okur ve şöyle der: “Erkeğin ailesinden bir kişi ve kadının ailesinden de bir kişi çağırın.” Hakemler geldikten sonra onlara görevlerini şöyle açıklar: “Görevinizin ne olduğunu biliyor musunuz? Sizin göreviniz, eğer (bu çiftin arasını) birleştirmeyi uygun görürseniz birleştirmek, (bunun mümkün olmadığını görüp) ayırmayı uygun görürseniz de ayırmaktır.” (Bu rivayet çeşitli tefsir kaynaklarında zikredilir). Bu uygulama, ayetin sadece bir tavsiye olmadığını, aynı zamanda İslam’ın ilk dönemlerinde aktif olarak başvurulan bir hukuk kurumu olduğunu gösterir. Hakemlerin yetkisinin, sadece barıştırmaya çalışmak değil, gerekirse ayrılığa karar vermek kadar geniş olabileceğini de ima eder.

İnsanların Arasını Bulmanın Fazileti: Ayetteki “ıslah” (barıştırma) niyeti, Peygamberimizin çok değer verdiği bir ameldir. O şöyle buyurur: “Size oruç, namaz ve sadakadan daha faziletli bir şey haber vereyim mi?” Sahabeler “Evet, yâ Resûlallah” dediler. Buyurdu ki: “İnsanların arasını düzeltmektir. Çünkü insanların arasının bozulması, (dini) kökünden kazıyan bir şeydir.” (Tirmizî, Kıyâme, 56; Ebû Dâvûd, Edeb, 50). Bu hadis, ayette bahsedilen hakemlik görevinin ne kadar yüce bir amel olduğunu gösterir.

Nisa Suresi’nin 35. Ayeti Işığında Sünnet-i Seniyye

Peygamber Efendimiz (s.a.v), toplumdaki anlaşmazlıkların çözümünde her zaman barışı ve ıslahı öncelemiştir.

Barıştırıcı (Muslih) Olarak Peygamber: Peygamberimizin hayatı, küs kabileleri barıştırmak, anlaşmazlık yaşayan bireyler arasında adaletle hükmetmek ve toplumda huzuru tesis etmekle geçmiştir. O, en büyük “muslih” (barıştırıcı) idi. Aile içi meseleler kendisine geldiğinde, hemen boşanma kararı vermek yerine, tarafları dinler, onlara nasihat eder ve aralarını bulmaya çalışırdı. Bu ayet, onun bu genel ahlakının, aile içi anlaşmazlıklara uygulanmış özel bir formudur. Ailenin Mahremiyetine Saygı: Sorunun çözümünün öncelikle aile içinden seçilecek hakemlere bırakılması, Sünnet’in genel ilkesi olan aile mahremiyetine saygının bir gereğidir. Mesele, hemen kamuya veya mahkemeye taşınmadan, ailenin kendi iç dinamikleriyle ve güvendiği büyükleriyle çözülmeye çalışılır. İyi Niyete Güven: Sünnet, insanların niyetlerinin önemini vurgular. Ayetin, başarının anahtarını “ıslah niyeti”ne bağlaması, Peygamberimizin meşhur “Ameller ancak niyetlere göredir” (Buhârî, Bed’ü’l-Vahy, 1) hadisinin bir yansımasıdır. Niyet doğruysa, Allah’ın yardımı da gelecektir.

Ayetten Çıkarılacak Dersler ve Hikmetler

Bu ayet, aile içi kriz yönetimi için son derece bilgece bir model sunar:

1. Kriz Yönetiminde İkinci Aşama: Bir önceki ayetteki süreç, krizin eşler arasında çözülmeye çalışıldığı birinci aşamaydı. Bu ayet, o sürecin başarısız olması durumunda geçilecek ikinci ve daha kurumsal bir aşamayı tanımlar: Aile hakemliği veya aile meclisi.
2. Hakemlerin Seçimindeki Hikmet: Hakemlerin, özellikle “ailelerinden” (min ehlihim) seçilmesinin istenmesi çok hikmetlidir. Çünkü aile üyeleri;
   • Tarafları daha iyi tanır.
   • Sorunun kökenini daha kolay anlar.
   • Ailenin sırlarının dışarıya yayılmasını engeller.
   • Barışın sağlanması için daha samimi bir çaba gösterirler.
3. Başarının Şartı: Islah Niyeti: Ayet, hakemlik sürecinin başarısını, hakemlerin (ve eşlerin) niyetine bağlar: “Eğer bu ikisi gerçekten barıştırmak isterlerse…” Bu, sürecin mekanik bir müzakere olmadığını, temelinde samimi bir “ıslah” ve yuvayı kurtarma arzusu olması gerektiğini gösterir. Eğer tarafların niyeti sadece kendi pozisyonunu haklı çıkarmak veya karşı tarafı suçlamak ise, Allah’ın yardım vaadi gerçekleşmeyebilir.
4. İlahi Yardım Vaadi (“Tevfik”): Niyetler halis olduğunda, sonuç sadece insanların çabasına bırakılmaz. “Allah karı-kocanın arasını düzeltir” (Yuveffikillâhu beynehumâ) vaadi devreye girer. “Tevfik”, uyum ve başarı ihsan etmek demektir. Yani Allah, kalpleri birbirine ısındırır, çözümsüz gibi görünen sorunlara bir çıkış yolu yaratır ve araya bir uyum lütfeder.
5. İlahi Bilginin Kuşatıcılığı: Ayetin “Şüphesiz Allah, her şeyi bilendir, her şeyden haberdardır” diye bitmesi, bir güvence ve uyarıdır. O, hakemlerin ve eşlerin kalplerindeki gerçek niyeti (Alîm) ve olayın tüm gizli ayrıntılarını (Habîr) bilir. Bu, herkese, niyetinde ve davranışında dürüst olması gerektiğini hatırlatır.

Önceki ve Sonraki Ayetlerle Bağlantısı

• Önceki Ayet (Nisa Suresi 34. Ayet): 34. ayet, “nüşûz” (kadının başkaldırması) durumunda kocanın izleyeceği yolu anlatıyordu. Bu 35. ayet ise, durumun daha da ciddileşip “şikak” (karşılıklı ve derin bir geçimsizlik) halini alması durumunda ne yapılacağını belirtir. Bu, aile içi anlaşmazlıkların çözümünde mantıksal bir sıralamayı takip eder: Önce bireysel çabalar, sonra aile meclisi.
• Sonraki Ayet (Nisa Suresi 36. Ayet): İlk 35 ayet boyunca, Allah, iman esaslarından sonra ağırlıklı olarak aile kurumunu (miras, nikâh, mehir, eşlerin hak ve sorumlulukları) en ince detayına kadar düzenlemiştir. Bu 36. ayet ise, konunun çerçevesini birdenbire genişletir. Aile içi adaleti sağladıktan sonra, adaletin ve “ihsan”ın (iyiliğin) tüm topluma nasıl yayılması gerektiğini anlatmaya başlar: “Allah’a ibadet edin… Anne-babaya, akrabaya, yetimlere, yoksullara, yakın komşuya, uzak komşuya… iyilik edin.” Bu, sağlam bir ailenin, aynı zamanda sağlam bir toplumun da temeli olduğunu gösterir.

Özet:

Nisa Suresi’nin 35. ayetinde, aralarında derin ve karşılıklı bir geçimsizlik (şikak) endişesi beliren karı-koca için bir çözüm yolu sunulmaktadır. Buna göre, erkeğin ailesinden bir hakem ve kadının ailesinden bir hakem tayin edilmelidir. Ayet, eğer bu hakemler gerçekten samimi bir şekilde barıştırmayı (ıslah) hedeflerlerse, Allah’ın da eşlerin arasına bir uyum ve başarı (tevfik) lütfedeceğini müjdeler. Bu hükmün, Allah’ın her şeyi bilen ve her şeyden haberdar olan ilmine dayandığı vurgulanır.

İniş Tarihi ve Nüzul Ortamı:

Medine döneminde, aile hukukunu düzenleyen ayetler bağlamında, boşanmayı önleyici son ve en önemli mekanizmalardan birini tesis etmek üzere nazil olmuştur.

İcma:

Karı-koca arasında şiddetli geçimsizlik olduğunda, boşanmadan önce, ayette belirtildiği şekilde ailelerden hakemler tayin edilerek bir barışma ve uzlaşma yolu aranmasının meşru ve tavsiye edilen bir yöntem olduğu konusunda İslam alimleri arasında icma (görüş birliği) vardır.

Sonuç:

Bu ayet-i kerime, İslam’ın, aile kurumunun devamlılığına ve korunmasına ne kadar büyük bir önem verdiğinin en parlak delillerinden biridir. O, boşanmayı en son çare olarak görür ve ondan önce, aklın, bilgeliğin ve en önemlisi “iyi niyetin” devreye girdiği kurumsal bir çözüm mekanizması sunar. Ayetin en büyük müjdesi şudur: İnsanlar, samimi bir ıslah niyetiyle adım attığında, ilahi yardım (tevfik) mutlaka gelecektir. Bu, yuvaları kurtarmanın anahtarının, kalplerdeki halis niyet olduğunu gösteren ilahi bir formüldür.