Ehli Kitabın Peygamberimizi Öz Oğulları Gibi Tanıması
Allahümme salli alâ seyyidinâ Muhammedin ve alâ âli seyyidinâ nebiyyinâ Muhammedini'n-nebiyyi'il-ümmiyyi ve alâ âlihî ve sahbihî ve sellim
Kur’an-ı Kerim En’am Suresi 20. Ayeti
Arapça Okunuşu:
الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَعْرِفُونَهُ كَمَا يَعْرِفُونَ أَبْنَاءَهُمُ ۘ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنفُسَهُمْ فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ
Türkçe Okunuşu:
Ellezine ateynahumul kitabe yarifunehu kema yarifune ebnaehum ellezine hasiru enfusehum fehum la yuminun.
Elmalılı Hamdi Yazır Meali:
Kendilerine kitap verdiğimiz kimseler, O’nu (Peygamberi), oğullarını tanır gibi tanırlar. Kendilerini ziyana sokanlara gelince, işte onlar iman etmezler.
Peygamber Efendimiz’in (s.a.v) En’am Suresi’nin 20. Ayeti Işığında Duası
Bu ayet, hakkı tanıdığı halde nefsinin veya kibrinin kurbanı olup onu inkar edenlerin hüsranını anlatır. Efendimiz (s.a.v), hakkı hak olarak görüp ona tabi olabilmek için şöyle dua etmişlerdir:
“Allah’ım! Hakkı hak olarak göster ve ona uymayı nasip et. Batılı da batıl olarak göster ve ondan sakınmayı nasip et.” (İbn Kesîr, Tefsir)
Ayrıca, nefsin insanı hüsrana sürüklemesinden sığınarak şu yakarışta bulunmuştur:
“Allah’ım! Nefsime takvasını ver ve onu temizle. Sen onu temizleyenlerin en hayırlısısın. Onun velisi ve mevlası Sensin.” (Müslim, Zikir, 73)
En’am Suresi’nin 20. Ayeti Işığında Hadisler
Ayette geçen “oğullarını tanıdıkları gibi tanırlar” ifadesinin canlı bir örneği olarak, Yahudi alimi iken Müslüman olan Abdullah bin Selam (r.a.) ile Hz. Ömer (r.a.) arasında geçen şu diyalog çok çarpıcıdır:
Hz. Ömer, Abdullah bin Selam’a bu ayeti sorar. Abdullah bin Selam şöyle cevap verir: “Ben onu (Hz. Muhammed’i), oğlumu tanıdığımdan daha iyi tanırım. Çünkü ben Muhammed’in (s.a.v) semadaki eminiyim (yani onun vasıflarının Tevrat’ta olduğunu kesin biliyorum). Oğluma gelince, (annesinin ne yaptığını bilemem), ondan şüphe edebilirim ama O’ndan (Peygamber’den) asla şüphe etmem.” (Kurtubî, Tefsir; Râzî, Tefsir-i Kebir)
Hakkı bildiği halde gizleyenlerin durumu hakkında Efendimiz (s.a.v) şöyle buyurmuştur:
“Kim bir ilimden sorulur da (bildiği halde) onu gizlerse, kıyamet günü ağzına ateşten bir gem vurulur.” (Ebu Davud, İlim, 9)
En’am Suresi’nin 20. Ayeti Işığında Sünnet-i Seniyye
Bu ayet bağlamında Peygamber Efendimiz’in (s.a.v) sünneti, “hakikate sadakat” üzerine kuruludur. O, Ehl-i Kitap alimlerinin kendisini tanıdığını bildiği halde, onları mahcup etmek veya köşeye sıkıştırmak yerine, her zaman delillerle ve yumuşak bir üslupla onları vicdanlarıyla baş başa bırakmıştır.
Bu sünneti günümüze taşımak; bir gerçeği bildiğimiz halde çıkarımıza ters düştüğü için örtbas etmemekle mümkündür. İş hayatında, ailevi ilişkilerde veya toplumsal olaylarda “doğruyu bildiği halde susmak” veya “gerçeği çarpıtmak”, bu ayetin eleştirdiği bir ahlaktır. Müslüman, bildiği doğrunun şahidi ve savunucusu olmalıdır. Ayrıca, insanları önyargılarına rağmen hakka davet etmekten vazgeçmemek, Efendimiz’in (s.a.v) tebliğ metodunun bir parçasıdır.
Ayetin Detaylı Tefsiri
Mekke dönemindeyiz ve müşrikler, Hz. Peygamber’in (s.a.v) davasını çürütmek için her yolu deniyorlar. Hatta zaman zaman Medine’deki veya çevrelerdeki Yahudi ve Hristiyan alimlerine (Ehl-i Kitap) gidip akıl danışıyorlar. “Kitaplarında bu adamdan bahsediliyor mu?” diye soruyorlar. İşte bu ayet, o alimlerin iç dünyasındaki fırtınayı ve sakladıkları büyük sırrı ifşa ediyor.
Allah Teâlâ çok iddialı ve sarsıcı bir benzetme yapıyor: “Onlar O’nu (Peygamber’i), oğullarını tanıdıkları gibi tanırlar.” Neden “oğullarını” ifadesi kullanılmış? Neden “babalarını” veya “kardeşlerini” değil? Arap toplumunda ve genel insan psikolojisinde, insanın en iyi tanıdığı, üzerine titrediği, kalabalıklar içinde bile kokusundan ayırt edebileceği, asla başkasıyla karıştırmayacağı varlık kendi öz evladıdır. Bir baba veya anne, çocuğunu milyonlarca çocuk arasından seçip çıkarabilir. Ayet diyor ki; Tevrat ve İncil’de son peygamberin özellikleri o kadar net anlatılmıştır ki (doğacağı yer, fiziksel özellikleri, hicret yurdu, getireceği mesaj), bu bilgiye sahip olan alimlerin Hz. Muhammed’i (s.a.v) gördüklerinde “Acaba o mu?” diye şüphe etmeleri imkansızdır. Tıpkı eve gelen çocuğun kendi çocukları olup olmadığından şüphe etmedikleri gibi.
Ancak burada trajik bir psikoloji devreye giriyor. Ayetin ikinci kısmı, “Kendilerini ziyana sokanlara gelince, işte onlar iman etmezler” diyerek bu durumu açıklıyor. Bilmek, iman etmek demek değildir. İblis de Allah’ı biliyordu ama isyan etti. Ehl-i Kitap alimlerinin birçoğu da Hz. Peygamber’i (s.a.v) bildikleri halde; haset, liderliklerini kaybetme korkusu, “neden bizden değil de Araplardan çıktı” ırkçılığı gibi sebeplerle bu gerçeği örttüler. Bu, “bile bile lades” demektir. İnsanın kendi aklına ve vicdanına yaptığı en büyük ihanettir.
Bugün bu ayeti okurken sadece tarihsel bir olay olarak değil, insan psikolojisinin bir zaafı olarak da okumalıyız. “Kendilerini ziyana sokanlar” ifadesi, “nefsini hüsrana uğratanlar” demektir. Bir insan gerçeği gördüğü halde, konfor alanı bozulmasın, arkadaş çevresi dışlamasın veya ticari menfaati zedelenmesin diye o gerçeği yok sayıyorsa, o kişi de bu ayetin tehdidi altına girer. Bilgi sorumluluk getirir; bildiği halde gereğini yapmayan, bilmeyenden daha büyük bir kayıp içindedir.
Özetle, ayet bize imanın sadece “bilgi” işi olmadığını, aynı zamanda bir “irade ve teslimiyet” işi olduğunu öğretir. En büyük alim de olsanız, nefsinizdeki kibri yenemezseniz, bildiğiniz doğrular sizi kurtarmaya yetmeyebilir.
Özet:
En’am 20, Ehl-i Kitab’ın Hz. Peygamber’i (s.a.v) kendi öz evlatları gibi kesin bir netlikle tanıdıklarını, ancak haset ve inat yüzünden kendi benliklerini hüsrana uğratarak bu gerçeği inkar ettiklerini vurgular.
İniş Tarihi ve Nüzul Ortamı:
Mekke döneminde inmiştir. Müşriklerin, Peygamberimiz hakkında Ehl-i Kitap’tan bilgi almaya çalıştığı ve Ehl-i Kitap alimlerinin de gerçeği bildikleri halde gizledikleri bir ortamda, bu ikiyüzlülüğü deşifre etmek üzere nazil olmuştur.
Önceki ve Sonraki Ayetlerle Bağlantısı:
Önceki ayette (19. ayet) en büyük şahidin Allah olduğu belirtilmişti. Bu ayette ise insan şahitlerden (Ehl-i Kitap) bahsedilerek, onların da aslında içten içe bu şahitliği bildikleri ama gizledikleri anlatılır. Sonraki ayetlerde ise Allah’a karşı yalan uyduranların zalimliği ele alınır.
Sonuç:
Gerçeği bilmek yetmez, onu kabul edip teslim olmak gerekir; aksi takdirde insan, bildiği doğrunun düşmanı haline gelerek en büyük hüsranı, yani kendi öz benliğini kaybetmeyi yaşar.
En’am Suresi 20. Ayeti Hakkında Sıkça Sorulan Sorular
“Oğullarını tanıdıkları gibi” ifadesi neden kız çocuklarını kapsamaz? Arap dilinde ve o günkü toplum yapısında “oğullar” (ebnâ) kelimesi genellikle çocukları (nesli) temsil eder ve soyun devamı ile tanınma açısından daha baskın bir figürdür. Ayrıca erkek çocuklar babalarıyla daha çok sosyal hayatta bulundukları için tanınma vurgusu onlar üzerinden yapılmıştır, ancak mana cinsiyet ayrımı yapmaksızın “kendi öz çocukları” demektir.
Ehl-i Kitap alimleri Hz. Peygamber’i tam olarak nasıl tanıyorlardı? Tevrat ve İncil’de son peygamberin çıkacağı bölge (Faran dağları/Mekke), hicret edeceği yer (hurmalık bir yer/Medine), sırtındaki peygamberlik mührü, öksüz oluşu gibi çok spesifik detaylar yer alıyordu. Bu özelliklerin hepsi Hz. Muhammed’de (s.a.v) birleşince onu tanımamaları imkansızdı.
Bildiği halde inanmamak mümkün müdür? Evet, mümkündür. İman, bilginin kalpte tasdik edilip iradeyle teslim olunmasıdır. Firavun da Hz. Musa’nın mucizelerinin Allah’tan olduğunu biliyordu ama kibri yüzünden iman etmedi. Bu ayet, bilginin tek başına kurtarıcı olmadığını gösterir.
“Kendilerini ziyana sokanlar” kimlerdir? Burada kastedilenler, öncelikle gerçeği bildiği halde dünya menfaati veya haset uğruna inkar eden Ehl-i Kitap alimleridir. Genel manada ise, her devirde hakikati görüp de nefsi arzuları için onu reddeden herkes bu kapsama girer.
Abdullah bin Selam kimdir ve bu ayetle ilgisi nedir? Abdullah bin Selam, Medine’nin en büyük Yahudi alimlerinden biriydi. Hz. Peygamber (s.a.v) Medine’ye hicret ettiğinde O’nu görür görmez “Bu yüz yalancı yüzü olamaz” demiş ve Müslüman olmuştur. Bu ayetteki “tanıma” olayının canlı şahididir.
Bu ayet günümüz Hristiyan ve Yahudileri için de geçerli midir? Ayetin hükmü geneldir, ancak bugünkü tahrif edilmiş metinlerde bu işaretler silinmiş veya yorumlanarak değiştirilmiş olabilir. Yine de araştırmacı teologlar eski metinlerdeki işaretleri fark edebilirler. Sorumluluk, gerçeğe ulaşma imkanına göre değişir.
“Hüsran” (ziyan) kelimesi burada ne anlama gelir? Buradaki hüsran, sadece bir kar kaybı değil, “sermayeyi batırmak” demektir. İnsanın sermayesi aklı, ömrü ve fıtratıdır. Gerçeği inkar eden kişi, kendisine verilen bu muazzam sermayeyi ebedi bir azap karşılığında heba etmiş olur.
İnsan kendi çocuğunu başkasıyla karıştırabilir mi? Normal şartlarda hayır. Ayet, en imkansız ihtimal üzerinden örnek vererek, onların Hz. Peygamber hakkındaki bilgilerinin “zann” veya “tahmin” değil, “yakîn” (kesin bilgi) derecesinde olduğunu vurgulamaktadır.
Neden “kitap verdiklerimiz” deniliyor da doğrudan “Yahudiler ve Hristiyanlar” denilmiyor? “Kitap verdiklerimiz” tabiri, onlara verilen sorumluluğu hatırlatır. “Elinizde doğrunun bilgisini taşıyan bir kitap var, bu kitaba göre hareket etmeniz gerekirdi” mesajı verilir. Yani ellerindeki bilgi, aleyhlerine bir delildir.
Bu ayetten eğitim metodu açısından ne çıkarabiliriz? Bir şeyi öğretirken veya anlatırken, muhatabın en iyi bildiği, en aşina olduğu örnekler üzerinden gitmenin (metafor kullanmanın) etkileyiciliğini öğreniyoruz. Allah Teâlâ, soyut bir “bilme” eylemini, somut bir “evlat sevgisi ve tanışıklığı” ile anlatmıştır.
