Ensar ve Muhacirlerin İyilikle İzinden Gidenlere Allah Ne Vaat Eder?

7 dakika okuma

Kur’an-ı Kerim Tevbe Suresi 100. Ayeti

وَٱلسَّٰبِقُونَ ٱلْأَوَّلُونَ مِنَ ٱلْمُهَٰجِرِينَ وَٱلْأَنصَارِ وَٱلَّذِينَ ٱتَّبَعُوهُم بِإِحْسَٰنٍ رَّضِىَ ٱللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا۟ عَنْهُ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّٰتٍ تَجْرِى تَحْتَهَا ٱلْأَنْهَٰرُ خَٰلِدِينَ فِيهَآ أَبَدًا ۚ ذَٰلِكَ ٱلْفَوْزُ ٱلْعَظِيمُ

Türkçe Okunuşu: Vessâbikûnel evvelûne minel muhâcirîne vel ensâri vellezînettebeûhum bi ihsânin radiyallâhu anhum ve radû anhu ve eadde lehum cennâtin tecrî tahtehâl enhâru hâlidîne fîhâ ebedâ(ebeden), zâlikel fevzul azîm(azîmu).

Elmalılı Hamdi Yazır Meali: İslâm’a ilk önce girenlerin öncüleri olan Muhacirler ve Ensar ile, onlara güzellikle tâbi olanlar var ya; Allah onlardan razı olmuştur, onlar da O’ndan razı olmuşlardır. Allah onlara, içinde ebedî kalacakları, altından ırmaklar akan cennetler hazırlamıştır. İşte büyük kurtuluş budur.

Ayetin Detaylı Tefsiri

Tevbe Suresi’nin 100. ayeti, nifakın ve münafıkların o karanlık, bencil, menfaatperest dünyasının tam karşısına, İslam tarihinin en aydınlık, en fedakâr ve en samimi neslini; Sahabe-i Kiram’ı yerleştiren muazzam bir onur tablosudur. Surenin önceki bölümlerinde savaştan kaçan, malını ve canını Allah için feda etmekten korkanlardan bahsedilmişti. Bu ayet ise, İslam davasının temel taşlarını döşeyen o yiğitleri, kâinatın en büyük rütbesi olan “Allah’ın rızası” ile taçlandırmaktadır.

Sohbet üslubuyla bu aydınlık neslin kimler olduğuna yakından bakalım. Ayet, “Es-Sâbikûn-el Evvelûn” (İyilikte ve imanda en öne geçen ilkler/öncüler) kavramıyla başlar. Bunlar, İslam’ın en zayıf, en kimsesiz olduğu o çileli Mekke günlerinde iman ateşini ellerinde bir kor gibi tutanlardır. Onlar iki ana gruptur: Muhacirler ve Ensar. Muhacirler; Allah ve Resulü uğruna evlerini, mallarını, ticarethanelerini ve memleketlerini gözlerini kırpmadan Mekke’de bırakıp, elleri boş bir şekilde Medine’ye hicret eden o destansı yiğitlerdir. Mesela Suheyb-i Rûmî (r.a.) hicret edeceği zaman Müşrikler önünü kesmiş, “Buraya fakir geldin, zengin oldun, şimdi mallarını alıp gidemezsin” dediklerinde; o gözünü bile kırpmadan, “Bütün servetim sizin olsun, yeter ki yolumdan çekilin” diyerek tüm malını Mekke’de bırakıp peygamberine koşmuştur. Ensar ise; Medine’de o evsiz ve yurtsuz gelen Muhacir kardeşlerine kapılarını, sofralarını ve bağlarını açan, tarihin gördüğü en büyük cömertliği sergileyen Medineli yiğitlerdir. Mesela Medineli Sa’d bin Rebi’ (r.a.), Mekkeli muhacir kardeşi Abdurrahman bin Avf’a (r.a.) hurmalıklarını gösterip, “İşte malım, yarısı senin olsun” diyecek kadar eşsiz bir feragat (i’sar) ahlakı sergilemiştir.

Ayet, sadece bu iki grubu taltif etmekle kalmaz; kıyamete kadar gelecek tüm müminlere de bu onur tablosuna dâhil olma kapısını açar: “Vellezînettebeûhum bi ihsânin” (Onlara ihsanla, iyilik ve güzellikle tâbi olanlar). Yani o öncülerin bıraktığı ahlakı, fedakârlığı ve samimiyeti kuşanarak onların izinden giden her devrin müminleri de bu ilahi övgüye dâhil edilmiştir.

Ayetin ruhu ve kâinatın en büyük müjdesi şudur: “Radiyallâhu anhum ve radû anhu” (Allah onlardan razı olmuştur, onlar da Allah’tan razı olmuşlardır). Bu, cennetten bile daha büyük bir makamdır. Allah’ın kuldan razı olması, onun amellerini kabul edip onu sevmesidir. Kulun Allah’tan razı olması ise, başına gelen hastalıklara, fakirliğe, cihadın meşakkatine “Rabbimden geldi” diyerek hiçbir itiraz ve sitem duymadan, mutlak bir teslimiyetle boyun eğmesi ve ahirette verilen o muazzam nimetler karşısında sonsuz bir hoşnutluk duymasıdır.

İcma

İslam akâid, hadis ve usul âlimleri; “Başta Muhacirler ve Ensar olmak üzere, Kur’an’ın bu ayetiyle açıkça ‘Allah’ın kendilerinden razı olduğu’ ilan edilen Sahabe-i Kiram’ın tamamının (Adâletü’s-Sahabe prensibince) dinin naklinde dürüst, güvenilir ve faziletli oldukları; bu kutlu nesle kin gütmenin, onlara hakaret etmenin veya onların imansızlığına inanmanın Kur’an’ın bu kesin nassını (hükmünü) yalanlamak olacağı ve kişiyi Ehl-i Sünnet dairesinin (ve dahi İslam’ın) dışına iteceği” hususunda mutlak icma (görüş birliği) etmişlerdir.

Tevbe Suresi’nin 100. Ayeti Işığında Duası

“Allah’ım! Sen, kendi dinine en zor günlerde sahip çıkan o öncü yiğitleri, Muhacirleri ve Ensarı kendi ebedi rızanla müjdeleyen ve kâinata örnek kılan Rabbimizsin. Bizleri de onlara ihsanla, güzellikle ve samimiyetle tâbi olan; onların o asil yolundan milimetre sapmayan sadık kullarından eyle. Rabbimiz! Sahabe-i Kiram’ın kalbindeki o eşsiz iman ateşini, fedakârlığı ve cömertliği bizim kalplerimize de lütfet. Bizi, senin razı olduğun ve senin verdiğin her hükme kayıtsız şartsız razı olanlardan (Râziye ve Merdiyye makamına erenlerden) kıl. Amin.”

Tevbe Suresi’nin 100. Ayeti Işığında Hadisler

“İnsanların en hayırlıları benim asrımda yaşayanlardır (Sahabelerimdir). Sonra onlardan sonra gelenler (Tâbiîn), sonra da onlardan sonra gelenlerdir (Tebe-i Tâbiîn).” (Buhari, Müslim).
“Ensar’ı ancak mümin olan sever; onlara ancak münafık olan buğzeder (kin besler). Kim onları severse Allah da onu sever; kim onlara kin beslerse Allah da ona kin besler.” (Buhari, Müslim).
“Ashabıma (sahabelerime) sövmeyiniz! Nefsim elinde olan Allah’a yemin ederim ki, sizden biriniz Uhud Dağı kadar altın infak etse bile, onların verdikleri bir avuç veya yarım avuç sadakanın (sevabına ve faziletine) asla ulaşamaz.” (Buhari, Müslim).

Tevbe Suresi’nin 100. Ayeti Işığında Sünnet-i Seniyye

Peygamber Efendimiz (s.a.v), Muhacirler ve Ensar arasındaki bu muazzam bağı Sünnet-i Seniyye’nin en büyük sosyal projesi olan “Muâhât” (Kardeşlik Sözleşmesi) ile hayata geçirmiştir. Efendimiz (s.a.v), Medine’ye hicret edildiğinde her bir Mekkeli muhaciri, bir Medineli ensar ile öz kardeş ilan etmiş; onları aynı evin, aynı sofranın, aynı hüznün ve aynı sevincin ortakları kılmıştır. Ne Ensar kibrine kapılıp “Burayı biz yönetiyoruz” demiştir, ne de Muhacirler sığıntı psikolojisiyle tembellik etmiştir. Sünnet-i Seniyye; ırkı, memleketi ve geçmişi farklı olan insanları “İman ve İhsan” potasında eriterek, Allah’ın rızasına (Rıdvân’a) ulaşacak sarsılmaz bir İslam toplumu (ümmet) inşa etmektir.

Ayetten Çıkarılacak Dersler ve Hikmetler

Öncü Olmanın Fazileti: İslam’da zor zamanlarda davanın yükünü omuzlayan ilkler (Sâbikûn), rahat zamanlarda gelenlerden daima daha faziletlidir. Çilenin büyüklüğü, makamın yüceliğini getirir.
İhsanla Tâbi Olmak: Sahabeye tâbi olmak, sadece onların giyim tarzını taklit etmek değil; onların hakkaniyetini, davaya adanmışlıklarını, ahlaklarını ve samimiyetlerini (ihsanı) günümüze taşımaktır.
Karşılıklı Rıza Makamı: İnsanın Allah’tan razı olması (kaderine isyan etmemesi), Allah’ın kulundan razı olmasının hem sebebi hem de sonucudur. En büyük manevi zirve bu rızadır.
Ebedi Mükafat: Geçici dünyada mallarını ve canlarını feda eden Ensar ve Muhacir, bunun karşılığında altından ırmaklar akan ebedi bir vatana ve mutlak bir kurtuluşa sahip olmuşlardır.

Özet:

İslam davasına ilk inanan ve her şeylerini feda eden Mekkeli Muhacirler ile onlara kucak açan Medineli Ensar ve bu kutlu nesle güzellikle uyanlardan Allah’ın razı olduğu, onların da Allah’tan razı olduğu ve onlar için ebedi kalacakları cennetler hazırlandığı müjdelenmektedir.

İniş Tarihi ve Nüzul Ortamı:

Hicretin 9. yılında, Tebük Seferi dönüşünde nazil olmuştur. Münafıkların ihanetleri, savaştan kaçışları ve Bedevilerin yalan mazeretleri teşhir edildikten hemen sonra; kalpleri o çürük zihniyetten tamamen arınmış olan, davanın asıl yükünü çeken Muhacir ve Ensar’ın bu dik duruşlarını ve sarsılmaz sadakatlerini onurlandırmak için inmiştir.

Önceki ve Sonraki Ayetlerle Bağlantısı:

Surenin önceki ayetlerinde savaştan kaçan zengin münafıklar ile bahaneler üreten Bedevilerin ikiyüzlü tavırları ve ahiretteki hüsranları anlatılmıştı. 100. ayet, o sahte yüzlerden çevreyi temizleyip, sahnenin tam merkezine “İslam’ın gerçek kahramanlarını” (Ensar ve Muhacirleri) yerleştirerek zıtlığın ihtişamını sergiledi. Hemen peşinden gelen 101. ayet ise bu aydınlık tablonun etrafında pusu kuran tehlikelere tekrar dönecek ve: “Çevrenizdeki bedevilerden ve Medine halkından nifakta (ikiyüzlülükte) inat eden münafıklar vardır. Sen onları bilmezsin, biz biliriz…” diyerek müminleri o sinsi iç düşmanlara karşı tekrar teyakkuza geçirecektir.

Sonuç:

Allah’ın rızasına ulaşmanın tek yolu; Muhacirlerin adanmışlığına, Ensar’ın cömertliğine ve o kutlu neslin ihsanla örülmüş sarsılmaz iman izine adım adım tâbi olmaktan geçer.

Sıkça Sorulan Sorular

1. “Sâbikûn-el Evvelûn” (İlk Öncüler) kimleri ifade eder?

İslam’ın ilk yıllarında, eziyetlerin ve işkencelerin en şiddetli olduğu dönemde iman eden, Hudeybiye Antlaşması’na (veya Bedir Savaşı’na) kadar İslam sancağını taşıyan, inançları uğruna her şeylerini feda eden ilk Müslüman nesli (sahabeleri) ifade eder.

2. Muhacirler kimlerdir ve en belirgin özellikleri nelerdir?

Mekke’de zulüm gördükleri için inançlarını yaşayabilmek uğruna; evlerini, mallarını ve akrabalarını geride bırakarak sırf Allah’ın rızası için Medine’ye göç eden Müslümanlardır. Onların en büyük özelliği, dünya malından ve memleket sevgisinden vazgeçebilme (hicret) iradeleridir.

3. Ensar kimlerdir ve neden bu ismi almışlardır?

Medine’de yaşayan Evs ve Hazrec kabilelerine mensup Müslümanlardır. Mekke’den gelen yurtsuz ve parasız Muhacir kardeşlerine evlerini, bağlarını ve sofralarını açtıkları, İslam davasına ve Peygambere kucak açıp onlara “yardım ettikleri” için “Yardımcılar” anlamına gelen Ensar ismini almışlardır.

4. “Onlara ihsanla (güzellikle) tâbi olanlar” ne anlama gelir?

Sahabe neslinden sonra kıyamete kadar gelecek olan; İslam’ı onlar gibi anlayan, onların fedakârlık, kardeşlik, cömertlik ve iman ahlakını (ihsanı) hayatına tatbik ederek onların asil izinden giden tüm samimi Müslüman nesilleri (Tâbiîn ve sonrakileri) ifade eder.

5. Allah’ın onlardan razı olması (Radiyallâhu anhum) ne demektir?

Allah’ın, onların imanlarını, amellerini, hicretlerini ve fedakârlıklarını tam anlamıyla kabul etmesi; onlara merhametiyle muamele ederek onları sevmesi ve onlara ebedi cenneti (rıdvânı) lütfetmesi demektir.

6. Kulun Allah’tan razı olması (Ve radû anhu) nasıl gerçekleşir?

Kulun, dünyada Allah’ın verdiği her türlü hükme, kadere, hastalığa, fakirliğe veya zorluğa “Bu benim Rabbimden geldi” diyerek isyansız ve mutlak bir teslimiyetle boyun eğmesi; ahirette ise kendisine verilen sonsuz nimetler karşısında Rabbine karşı tarifsiz bir şükran ve hoşnutluk duymasıdır.

7. Neden ayette Muhacirler Ensar’dan önce zikredilmiştir?

Çünkü Muhacirlerin fedakârlığı daha zorluydu. Onlar can tehlikesi atlatmış, işkence görmüş, bütün doğup büyüdükleri vatanlarını ve servetlerini tamamen kaybetmişlerdir. Hicretin çilesi, yardım etmenin (Ensar olmanın) meşakkatinden bir derece daha ağırdır.

8. Bu ayet Şia’nın bazı sahabeleri tekfir etmesine karşı nasıl bir delildir?

Şia fırkası, Hz. Ebubekir, Hz. Ömer, Hz. Osman dâhil olmak üzere pek çok sahabenin sonradan yoldan çıktığını veya kâfir olduğunu iddia eder. Oysa bu ayet, o ilk Muhacirlerin ve Ensar’ın tamamından Allah’ın ebediyen razı olduğunu açık bir nas ile ilan eder. Ehl-i Sünnet bu ayeti, Sahabenin temizliğinin (adâletinin) en kesin belgesi olarak kabul eder.

9. Bir insanın sahabelere hakaret etmesi bu ayet bağlamında ne anlama gelir?

Kur’an’ın “Allah onlardan razı olmuştur” dediği bir topluluğa nefret kusan veya hakaret eden kişi, doğrudan Allah’ın hükmüne ve ayetine karşı çıkmış olur. Bu, kişinin imanını tehlikeye atan ve onu Ehl-i Sünnet çizgisinden çıkaran çok ağır bir cürümdür.

10. “İhsan” kelimesi neden “tâbi olanlar” için özel bir şart olarak konmuştur?

Çünkü sadece ismen “Ben de Müslümanım” demek onları sahabelere tâbi kılmaz. Sahabeye tâbi olmak; kuru bir slogan değil, onların ibadetteki kalitesini, ahlaktaki derinliğini ve davaya adanmışlığını “en güzel şekilde” (ihsan ile) yaşamaya çalışmayı gerektirir.

11. “Zâlikel fevzul azîm” (Büyük Kurtuluş) neyi ifade eder?

Münafıkların dünyadaki rahatlıklarına karşılık; Muhacir ve Ensar’ın kazandığı o cennetin, ırmakların ve Allah’ın rızasının; hiçbir hüzün, korku ve bitiş barındırmayan, ulaşılabilecek en yüksek, en mutlak ve en görkemli başarı (kurtuluş) olduğunu ilan eder.

12. Günümüzde bir Müslüman “Muhacir” veya “Ensar” olabilir mi?

Fiilen Mekke’den göç edilemese de; günahları terk edip Allah’a yönelen kişi manen “Muhacir”dir. Zulüm gören din kardeşlerine, mültecilere veya hak davasına maddi-manevi kucak açan, imkânlarını seferber eden herkes de o ihsanla tâbi olan “Ensar” ruhunun günümüzdeki asil temsilcisidir.

Etiketler

ALPER