İlim ve Basiret Taklitten ve Zandan Korunmak

Kur’an-ı Kerim, Bakara Suresi, 78. Ayet-i Kerimede Anlatılmak İstenenler

Bu ayet, bir önceki ayetlerde hakikati bilerek gizleyen ve tahrif eden İsrailoğulları’nın “alimlerinin” durumu anlatıldıktan sonra, konuyu onların “halk tabakasına”, yani avam ve cahil kesimine getirir. Ayet, bu grubun iki temel özelliğini ve problemini ortaya koyar:

1) Cehalet ve Bilgisizlik: Onlardan bir kısmı “ümmîdir”, yani ne okuma yazma bilirler ne de kendi kutsal Kitapları olan Tevrat’ın içeriğine vakıftırlar. Din hakkındaki bilgileri, derinlemesine bir ilme değil, sadece kulaktan dolma bilgilere ve hurafelere dayanır.

2) Zan ve Kuruntulara Tabi Olmak: Kitab’ı bilmedikleri için, onların din adına bildikleri tek şey, alimlerinin veya atalarının kendilerine anlattığı bir takım asılsız hikayeler, kuruntular ve arzulardır (“emâniyy”). Onlar, hakikatin kendisine değil, bu kuruntulara tabi olurlar ve bu yüzden de hayatlarını kesin bir bilgi (ilim) üzerine değil, sadece “zanda bulunarak” yani tahmin ve varsayımlarla geçirirler. Bu ayet, bir toplumdaki bozulmanın sadece üst tabakadaki alimlerin ihanetiyle olmadığını, aynı zamanda alt tabakadaki halkın cehaleti ve araştırmadan körü körüne takip etmesiyle tamamlandığını gösteren sosyolojik bir tespittir.

Ayet-i Kerime

Arapça Okunuşu: وَمِنْهُمْ اُمِّيُّونَ لَا يَعْلَمُونَ الْكِتَابَ اِلَّٓا اَمَانِيَّ وَاِنْ هُمْ اِلَّا يَظُنُّونَ

Elmalılı Hamdi Yazır Meali: Onların bir kısmı da ümmîlerdir. Kitabı bilmezler, ancak birtakım kuruntulara kapılırlar ve sadece zanda bulunurlar.

Türkçe Okunuşu: Ve minhum ummiyyûne lâ ya’lemûnel kitâbe illâ emâniyye ve in hum illâ yezunnûn(yezunnûne).

Peygamber Efendimiz’in (s.a) Bakara Suresi’nin 78. Ayeti Işığında Duası

Bu ayet, mü’mini, cehaletin ve zanna uymanın tehlikelerine karşı uyarır. Dini, asıl kaynakları olan Kur’an ve Sünnet’ten öğrenmenin, kulaktan dolma bilgilere ve kuruntulara itibar etmemenin ne kadar hayati olduğunu öğretir. Mü’minin duası, ilimle aydınlanmak ve zanların karanlığından korunmaktır.

İlim ve Basiret Duası: “Ya Rabbi! Bizi, Senin Kitabını bilmeyen, dinini sadece kuruntular ve zanlar üzerine bina eden o ‘ümmîlerin’ cehaletinden koru. Bize, Senin Kitabını okumayı, anlamayı ve onunla amel etmeyi nasip et. Bizi, dinini sağlam delillerle ve kesin bir bilgiyle (ilimle) yaşayan basiretli kullarından eyle.”

Taklitten ve Zandan Korunma Duası: “Allah’ım! Bizi, atalarından veya alimlerinden duyduğu her şeyi, araştırmadan ve sorgulamadan kabul edenlerin kör taklidinden muhafaza eyle. Bizi, zan ile hareket etmekten koru. Çünkü zan, hakikatten hiçbir şey ifade etmez. Bize, daima hakikatin ve kesin bilginin peşinde koşmayı nasip et.”

Bakara Suresi’nin 78. Ayeti Işığında Hadisler ve Sahabe Uygulamaları

Ayette kınanan “zan”, hadis-i şeriflerde mü’minin sakınması gereken bir ahlak olarak belirtilmiştir.

Zandan Sakınmak: Peygamber Efendimiz (s.a.v) şöyle buyurmuştur: “Zandan sakının. Çünkü zan, sözlerin en yalanıdır.” (Buhârî, Edeb, 57; Müslim, Birr, 28). Bu hadis, ayetteki “onlar sadece zanda bulunurlar” ifadesinin ne kadar tehlikeli bir yolda olduklarını gösterir. Onların dini hayatları, “sözlerin en yalanı” olan zan üzerine kuruludur.

“Ümmî” Peygamberin Farkı: Peygamber Efendimizin (s.a.v) sıfatlarından biri de “en-Nebiyyü’l-Ümmî” (Ümmî Peygamber) idi. Ancak O’nun ümmîliği, ayette bahsedilen cahil halkın ümmîliği gibi bir eksiklik değil, bir mucizeydi. O, hiçbir beşerden okuma yazma öğrenmediği halde, Allah’tan aldığı vahiyle insanlığa en büyük ilmi getirmiştir. Bu durum, O’nun getirdiği bilginin kaynağının ilahi olduğunun en büyük delilidir. Ayetteki ümmîler ise, Kitap’tan habersiz cahillerdir.

Bakara Suresi’nin 78. Ayeti Işığında Sünnet-i Seniyye

Peygamber Efendimiz (s.a.v), cehalete karşı ilimle savaşmış ve ümmetini, bu ayette kınanan duruma düşmekten korumak için bir eğitim seferberliği başlatmıştır.

Cehalete Karşı Savaş: Peygamberimizin en temel misyonlarından biri, insanları cehaletin karanlıklarından ilmin aydınlığına çıkarmaktı. O, “İlim öğrenmek, kadın-erkek her Müslümana farzdır” buyurarak, ilmi, toplumun her ferdine yaymayı hedeflemiştir.

Asıl Kaynaklara Yönlendirme: Sünnet, dini öğrenirken, kişilerin kuruntularına veya asılsız rivayetlere değil, doğrudan Kur’an’a ve kendisinin sahih hadislerine başvurulmasını emreder. Peygamberimiz, dinin temel kaynaklarını net bir şekilde belirleyerek, ümmetini zanna dayalı bir dindarlıktan korumuştur.

Körü Körüne Taklidin Reddi: Peygamberimiz, ataların yoluna körü körüne uymayı reddetmiş ve her inancın ve amelin, Allah’tan gelen bir delile dayanması gerektiğini öğretmiştir. Bu, ayetteki “onların bildikleri sadece kuruntulardır” şeklindeki taklitçi zihniyete karşı bir devrimdir.

Ayetten Çıkarılacak Dersler ve Hikmetler

Bu ayet, bir toplumdaki dini yozlaşmanın iki ana aktörünü ortaya koyar:

1. Toplumsal Çürümenin İki Kutbu: Önceki ayet (77) ve bu ayet (78) birlikte okunduğunda, toplumsal çürümenin iki ayağı görülür:
   • Bilen Hainler (Alimler): Hakkı bildiği halde, onu gizleyen veya tahrif eden alimler.
   • Bilmeyen Cahiller (Halk): Kendi kitaplarını okumayan, dini öğrenme zahmetine girmeyen ve o hain alimlerin anlattığı kuruntulara körü körüne inanan cahil halk. Bu iki grubun işbirliği, bir dinin tamamen tahrif olmasına ve yozlaşmasına yol açar.
2. Cehaletin Mazeret Olmaması: Ayet, onların bu cehaletini bir mazeret olarak sunmaz, aksine bir eleştiri olarak ortaya koyar. Ellerinin altında Allah’ın Kitabı varken, onu öğrenmemeleri ve zanlara tabi olmaları, onların kendi ihmallerinin bir sonucudur.
3. “Emâniyy” (Kuruntular): Bu kelime, “umulan, arzu edilen şeyler, boş temenniler” anlamına gelir. Bu, onların din anlayışının, hakikatlere değil, nefislerinin hoşuna giden şeylere dayandığını gösterir. Onlar, “Biz seçilmiş kavimiz, ne yaparsak yapalım cennete gireceğiz” gibi, kendilerini rahatlatan ama hiçbir delile dayanmayan kuruntularla avunurlar.
4. İlim ve Zan Farkı: Ayet, dinin iki temel üzerine kurulabileceğini gösterir: Ya Allah’tan gelen kesin bilgi (ilim ve vahiy) ya da insan kaynaklı, delilsiz tahminler (zan). Mü’minin yolu ilim, kâfirin ve gafil’in yolu ise zandır.

Önceki ve Sonraki Ayetlerle Bağlantısı

• Önceki Ayet (Bakara Suresi 77. Ayet): 77. ayet, İsrailoğulları’nın “alimlerinin” durumunu, yani hakikati bildikleri halde gizlemelerini anlatmıştı. Bu 78. ayet ise, onların “avamının” (halkının) durumunu, yani Kitap’tan habersiz olup sadece zan ve kuruntularla yaşamalarını anlatarak, toplumun her iki kesimindeki bozulmayı da ortaya koyar.
• Sonraki Ayet (Bakara Suresi 79. Ayet): Bu 78. ayet, cahil halkın, alimlerinden duydukları kuruntulara inandığını belirtti. Peki bu kuruntuları üreten kim? Bir sonraki 79. ayet, tekrar o hain alimlere dönerek, onların bu suçlarının ne kadar büyük olduğunu şiddetle kınar: “Vay o kimselerin haline ki, Kitab’ı kendi elleriyle yazarlar da, sonra az bir paha karşılığında satmak için ‘Bu, Allah katındandır’ derler.” Bu, 78. ayetteki “kuruntuların” kaynağının, 79. ayetteki “sahte kitap yazan alimler” olduğunu gösterir.

Özet:

Bakara Suresi’nin 78. ayetinde, İsrailoğulları toplumunun cahil halk tabakası olan “ümmîlerin” durumu anlatılır. Bu kimseler, kendi kutsal kitapları olan Tevrat’ı bilmezler; din adına bildikleri tek şey, alimlerinden veya atalarından duydukları, hiçbir delile dayanmayan bir takım boş kuruntular ve arzulardır. Ayet, onların, hayatlarını ve dinlerini, kesin bir bilgiye değil, sadece zanna ve tahmine dayandırdıklarını belirterek, cehaletlerini ve körü körüne taklitçiliklerini kınar.

Sure ve İlgili Konular Hakkında Sıkça Sorulan Sorular

1. “Ümmî” ne demektir?
   • Kelimenin temel anlamı, “okuma yazma bilmeyen” demektir. Ayetin bağlamında ise, daha çok, kendi kutsal kitabının içeriğinden habersiz, dinini asıl kaynaklarından öğrenmeyen “cahil” kimse anlamına gelir.
2. “Emâniyy” (kuruntular) tam olarak nedir?
   • Bu, insanların hoşuna giden, onları rahatlatan ama hiçbir ilahi delile dayanmayan boş temenniler ve arzulardır. Örneğin, “Biz peygamber soyundanız, bize azap dokunmaz”, “Ne yaparsak yapalım sonunda cennete gireceğiz” gibi iddialar bu kapsama girer.
3. Zan ile iman arasındaki fark nedir?
   • İman, Allah’tan gelen vahye ve kesin delillere dayanan sarsılmaz bir bilgidir (yakin). Zan ise, delile dayanmayan, kesinlik içermeyen, kişisel tahmin ve varsayımdır. Kur’an, “Şüphesiz zan, haktan hiçbir şey ifade etmez” (Yunus, 10/36) buyurarak, dinin zan üzerine kurulamayacağını belirtir.
4. Bu ayet, cahil halkı mı, yoksa onları cahil bırakan alimleri mi daha çok kınıyor?
   • Ayet, doğrudan cahil halkın durumunu tespit eder. Ancak bir sonraki ayetle birlikte okunduğunda, bu cehaletin asıl sorumlusunun, onlara doğruyu öğretmek yerine, kendi elleriyle yazdıkları yalanları “din” diye anlatan hain alimler olduğu ortaya çıkar.
5. Günümüzde de “ümmîler” var mıdır?
   • Evet. Okuma yazma bildiği halde, dininin temel kaynağı olan Kur’an’ı ve Peygamberinin sahih Sünneti’ni okuyup öğrenmeyen, dinini sadece kulaktan dolma, hurafelere ve zanlara dayalı bilgilere göre yaşayan her Müslüman, bu ayetteki “ümmîlik” vasfından bir pay taşır.
6. Bu ayetin ana mesajı nedir?
   • Din, zan ve kuruntularla değil, ilimle ve asıl kaynaklara başvurarak yaşanır. Kendi kitabından habersiz olan bir halk, hain alimlerin ürettiği hurafelerin ve zanların esiri olmaya mahkûmdur.
7. Bir önceki ayetlerle (alimlerin eleştirisi) bu ayetin ilişkisi nedir?
   • Önceki ayetler toplumun “beynini” (alimleri), bu ayet ise “gövdesini” (halkı) anlatır. Birlikte, bütün bir toplumun nasıl manen hastalandığını gösterirler.
8. Bu ayet, bir sonraki ayete nasıl bir zemin hazırlar?
   • Bu ayet, cahil halkın durumunu anlattıktan sonra, bir sonraki ayet (79), o halkı bu hale getiren suçlulara, yani dini bir ticaret aracına dönüştüren sahtekâr alimlere yönelik en ağır tehdidi ve kınamayı getirir.
9. Bu ayet, taklitçiliği tamamen reddeder mi?
   • Ayet, “körü körüne ve cahilce” taklitçiliği reddeder. Ancak İslam’da, avamın (halkın), kendi başına hüküm çıkaramadığı konularda, Kur’an ve Sünnet’e dayalı olarak hüküm veren güvenilir alimlere (müçtehitlere) uyması (taklit) meşru görülmüştür.
10. Allah neden onların bu durumunu anlatıyor?
    • Ümmet-i Muhammed’i, aynı hataya düşmemeleri, dinlerini asıl kaynaklarından öğrenmeleri ve hem hain alimlerden hem de cahilce taklitten sakınmaları için uyarmak amacıyla anlatıyor.