İnsanların Birbirleriyle İmtihan Edilmesi: “Bunlar mı?”
Allahümme salli alâ seyyidinâ Muhammedin ve alâ âli seyyidinâ nebiyyinâ Muhammedini'n-nebiyyi'il-ümmiyyi ve alâ âlihî ve sahbihî ve sellim
Kur’an-ı Kerim En’am Suresi 53. Ayeti
Arapça Okunuşu:
وَكَذٰلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لِيَقُولُٓوا اَهٰٓؤُ۬لَٓاءِ مَنَّ اللّٰهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنَاۜ اَلَيْسَ اللّٰهُ بِاَعْلَمَ بِالشَّاكِر۪ينَ
Türkçe Okunuşu:
Ve kezâlike fetennâ ba’dahum bi ba’din li yekûlû e hâulâi mennallâhu aleyhim min beyninâ, e leysallâhu bi a’leme biş şâkirîn.
Elmalılı Hamdi Yazır Meali:
Böylece biz onlardan kimini kimi ile imtihan ettik ki: “Aramızdan Allah bunlara mı lütfunu layık gördü?” desinler. Allah şükredenleri en iyi bilen değil midir?
Ayetin Tefsiri
Bu ayet-i kerime, sosyal hiyerarşinin ve imtiyazların ilahi bir imtihan (fitne) vesilesi olduğunu beyan eden sarsıcı bir hakikati ortaya koyar. Bir önceki ayette zikredilen “fakir müminleri dışlamama” emrinin hikmeti burada daha derinden açıklanmaktadır. Allah Teâlâ, insanları birbirleriyle imtihan eder; zengini fakirle, güçlüyü zayıfla, soylu olduğunu iddia edeni ise köleleştirilmiş olanla sınar.
Ayetteki “fitne” (imtihan), bir şeyi saflaştırmak için ateşe sokmak demektir. Müşriklerin aristokrat takımı, İslam’ın ilk döneminde fakirlerin ve zayıfların (Ammar, Bilal, Habbab gibi) öne geçmesini, hidayete önce ermesini kendi kibrine yedirememiştir. “Allah, aramızda bula bula bunları mı seçti de nimetini verdi?” diyerek aslında ilahi iradeyi ve taksimatı sorgulamışlardır. Onlar, nimetin ve lütfun sadece maddiyatta olduğunu sanırken; ayet, asıl nimetin hidayet olduğunu ve Allah’ın bu nimeti kimin kalbinde “şükür” cevheri varsa ona verdiğini ilan eder. Allah, kimin gerçekten minnettar olduğunu ve hakikati takdir ettiğini (şâkirîn) en iyi bilendir.
Peygamber Efendimiz’in (s.a.v) En’am Suresi’nin 53. Ayeti Işığında Duası
Resulullah (s.a.v.), insanların birbirine karşı üstünlük taslamasından ve imtihanı kaybetmelerinden korkarak şöyle dua ederdi:
“Allah’ım! Beni senin nimetlerine hakkıyla şükredenlerden eyle. Kalbime kibir girmesinden, senin bir kuluna verdiğin lütfu küçümsemekten sana sığınırım. Bizi birbirimizle imtihan ettiğinde, rızana uygun davrananlardan eyle. Şükredenlerin kalbine verdiğin o büyük nuru benim kalbime de yerleştir.”
En’am Suresi’nin 53. Ayeti Işığında Hadisler
“Dünya tatlı ve çekicidir. Allah sizi orada birbirinize halife kıldı ki ne yapacağınıza (birbirinize nasıl davranacağınıza) baksın.” (Müslim)
“Üstünlük ancak takva iledir. İnsanlar bir tarağın dişleri gibi eşittirler.”
En’am Suresi’nin 53. Ayeti Işığında Sünnet-i Seniyye
Efendimiz’in (s.a.v.) sünnetinde bu ayetin karşılığı “Kibirsiz ve Adaletli Bir Sosyal Düzen” inşa etmektir. O, soylu bir kadının hırsızlık davasında “imtiyaz” isteyenlere, “Kızım Fatıma da olsa cezasını verirdim” diyerek hukuktaki imtihanı; kölelikten gelen Zeyd b. Harise’yi ordunun başına komutan atayarak sosyal statüdeki imtihanı en güzel şekilde vermiştir. Sünnet-i Seniyye, başkasının maddi eksikliğini kendi üstünlüğümüz sanmamayı, aksine o kişinin manevi derinliğine saygı duymayı öğretir.
Alimlerin Kıyas ve Hikmet Değerlendirmesi
Alimler (özellikle Fahreddin er-Râzî ve İbn Kesir), bu “karşılıklı imtihan” üzerine şu derin kıyasları yapmışlardır:
Zengin ve Fakir Kıyası: Alimler der ki: Allah zengini fakirle imtihan eder (Şefkat ve adalet gösterecek mi?), fakiri de zenginle imtihan eder (Haset etmeden sabredecek mi?). Bu iki grup birbirinin aynasıdır.
Hidayet ve Madde Kıyası: Müşrikler, hidayetin ancak zenginlere gelmesi gerektiğini düşünerek maddeyi hidayetten üstün tutmuşlardır. Alimler, Allah’ın ise hidayeti (en büyük nimet) “kalbi şükre” bağlayarak maddi üstünlüğü kıyas dışı bıraktığını vurgularlar.
Bilgi ve Şükür Kıyası: Ayetin sonundaki “Allah en iyi bilen değil midir?” ifadesini kıyaslayan müfessirler; insanın zahire (dış görünüşe) göre hüküm verdiğini, Allah’ın ise batına (kalpteki şükre) göre hüküm verdiğini belirtirler.
Ayetten Çıkarılacak Dersler ve Hikmetler
Birbirimize Emanetiz: Toplumdaki farklı sınıflar, birbirlerinin sabrını, merhametini ve adaletini ölçmek için birer imtihan aracıdır.
Kibir Perdesi: Bir başkasını “layık görmemek”, insanın hidayetini engelleyen en büyük hastalıktır.
Gerçek Üstünlük Şükürdedir: Allah’ın katında “seçilmiş” olmak, banka hesabına veya soya değil, verilen her nimete (başta iman olmak üzere) gösterilen şükre bağlıdır.
İlahi Tercihe Rıza: Allah’ın kime ne vereceğine müdahale etmek veya bunu sorgulamak, O’nun ilmine karşı gelmektir.
İniş Tarihi ve Nüzul Ortamı
Mekke’de, İslam’ın ilk yayıldığı dönemde, aristokrat Kureyşlilerin fakir sahabileri küçümseyip “Eğer bu din hayırlı bir şey olsaydı, bu ayak takımı bizi geçemezdi” dedikleri cahiliye mantığını kırmak için indirilmiştir.
Önceki ve Sonraki Ayetlerle Bağlantısı
ayette fakirlerin korunması emredilmişti; 53. ayet bu durumun bir “imtihan” olduğunu açıkladı. 54. ayette ise bu imtihanı kazanan, ayetlere iman eden o samimi müminlerin nasıl bir şefkatle karşılanması gerektiği anlatılacaktır.
Sonuç
En’am 53, sosyal farklılıkların kibri tetiklemek için değil, karakteri saflaştırmak için var olduğunu öğretir. Allah’ın terazisinin sadece kalpteki “şükür” ile tarttığını ihtar eder.
Özet: İnsanlar farklı imkanlarla birbirleriyle sınanırlar; sakın kimsenin imanını ve Allah katındaki değerini maddi durumuna bakarak küçümsemeyin, zira Allah kimin şükrettiğini en iyi bilendir.
Sıkça Sorulan Sorular
“Kimi kiminle imtihan ettik” ifadesi neyi anlatır? Zenginlerin fakirlere bakıp kibirlenmesi veya fakirlerin zenginlere bakıp isyan etmesi gibi durumların birer sınav olduğunu anlatır.
Müşrikler neden “Allah bunları mı layık gördü?” diyorlardı? Çünkü onlara göre ilahi lütuf sadece para, güç ve asaletle doğru orantılı olmalıydı.
Hidayet bir “nimet” (mennallâhu) midir? Evet, ayette “menne” fiili kullanılarak imanın, Allah’ın kula bahşettiği en büyük ve karşılıksız lütuf olduğu vurgulanır.
Allah kimin şükrettiğini nasıl bilir? Allah zaten her şeyi bilir; buradaki ifade, O’nun kalplerin derinliklerindeki samimiyeti ve minnettarlığı görüp ona göre muamele ettiğini hatırlatmak içindir.
Şükreden (Şâkir) kime denir? Verilen nimeti Allah’tan bilen, o nimeti O’nun rızasına uygun kullanan ve her durumda hamd eden kişiye denir.
Bu ayet sınıf ayrımını destekler mi? Hayır, aksine sınıf ayrımının bir “imtihan aracı” olduğunu söyleyerek, bu ayrımlara dayanarak üstünlük taslayanları kınar.
Fakirlik her zaman bir imtihan mıdır? Evet, fakirlik sabırla; zenginlik ise şükür ve paylaşma ile imtihan edilir.
Müşriklerin bu sözü (E hâulâi…) bir “alay” mıdır? Evet, hem müminlerle hem de haşa Allah’ın seçimiyle alay etmektir.
Bu ayetten modern Müslüman ne ders çıkarmalıdır? Çalışanını, fakir akrabasını veya statü olarak kendinden aşağı gördüğü birini asla küçümsememeli, onun Allah katında kendinden daha değerli olabileceğini düşünmelidir.
“Fitne” kelimesi neden kullanılmıştır? İnsanın gerçek karakterinin ancak bu tür toplumsal karşılaşmalarla ve zıtlıklarla ortaya çıkacağı için.
Şükür ile hidayet arasında nasıl bir bağ vardır? Allah, aklını ve kalbini şükürle (gerçeği takdir ederek) kullananlara hidayeti nasip eder.
İnsan bu imtihanı nasıl kazanır? Karşısındaki insanı sadece “Allah’ın kulu” olarak görüp, ona şefkat ve adaletle yaklaşarak.
Neden “aramızdan” (min beyninâ) ifadesi vurgulanmıştır? Müşriklerin, peygamberin ve ilk müminlerin kendi içlerinden, tanıdıkları insanlar olmasını hazmedemeyişlerini göstermek için.
