Sabah Akşam Rablerine Dua Eden Fakirleri Kovma
Allahümme salli alâ seyyidinâ Muhammedin ve alâ âli seyyidinâ nebiyyinâ Muhammedini'n-nebiyyi'il-ümmiyyi ve alâ âlihî ve sahbihî ve sellim
Kur’an-ı Kerim En’am Suresi 52. Ayeti
Arapça Okunuşu:
وَلَا تَطْرُدِ الَّذ۪ينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدٰوةِ وَالْعَشِيِّ يُر۪يدُونَ وَجْهَهُۜ مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسَابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَمَا مِنْ حِسَابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ فَتَطْرُدَهُمْ فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِم۪ينَ
Türkçe Okunuşu:
Ve lâ tatrudillezîne yed’ûne rabbehum bil gadâti vel aşiyyi yurîdûne vecheh, mâ aleyke min hisâbihim min şey’in ve mâ min hisâbike aleyhim min şey’in fe tatrudehum fe tekûne minez zâlimîn.
Elmalılı Hamdi Yazır Meali:
Rablerinin rızasını dileyerek sabah akşam O’na dua edenleri yanından kovma. Onların hesabından sana bir sorumluluk yoktur, senin hesabından da onlara bir sorumluluk yoktur ki onları kovasın da zalimlerden olasın.
Ayetin Tefsiri
Bu ayet-i kerime, İslam’ın sosyal adalet anlayışını ve insanın Allah katındaki değerinin yalnızca takva ve samimiyetle ölçüldüğünü ilan eden temel bir düsturdur. Nüzul sebebi incelendiğinde, Mekke’nin ileri gelen aristokrat müşriklerinin, Hz. Peygamber’e (s.a.v) gelerek: “Eğer yanındaki şu fakirleri, köleleri (Bilâl-i Habeşî, Ammâr b. Yâsir, Suheyb-i Rûmî gibi) uzaklaştırırsan, biz de senin meclisine gelir ve seni dinleriz. Onlarla aynı ortamda bulunmak bizim şanımıza yakışmaz” dedikleri görülür.
Allah Teâlâ bu ayetle, Peygamberine çok kesin bir uyarıda bulunur: Maddi durumları ne olursa olsun, kalpleri Allah rızasıyla çarpan ve “sabah akşam” (devamlılık arz eden bir ibadetle) Rablerine yönelen o müminleri sakın yanından uzaklaştırma! Ayet, “Onların hesabı onlara, senin hesabın sanadır” diyerek, kimsenin bir başkasının kalbi durumundan veya sosyal statüsünden dolayı sorumlu tutulamayacağını vurgular. Bu, dünya tarihindeki en büyük sınıfsal ayrımcılık reddiyelerinden biridir.
Peygamber Efendimiz’in (s.a.v) En’am Suresi’nin 52. Ayeti Işığında Duası
Resulullah (s.a.v.), bu ilahi uyarıdan sonra o zayıf müminlere daha da sıkı sarılmış ve şöyle dua etmiştir:
“Allah’ım! Beni miskin (fakir ve alçakgönüllü) olarak yaşat, miskin olarak öldür ve kıyamet günü beni miskinler zümresiyle birlikte haşret. Senin rızanı arayan, sabah akşam sana iltica eden bu tertemiz kullarının arasından beni ayırma. Kalplerimizi zenginlerin kibriyle değil, fakirlerin samimiyetiyle rızıklandır.”
En’am Suresi’nin 52. Ayeti Işığında Hadisler
“Allah sizin dış görünüşünüze ve mallarınıza bakmaz; ancak sizin kalplerinize ve amellerinize bakar.” (Müslim)
“Beni zayıfların arasında arayın (onlara yardım ederek rızamı kazanın). Zira sizler ancak zayıflarınızın duası ve bereketiyle rızıklandırılır ve yardım edilirsiniz.”
En’am Suresi’nin 52. Ayeti Işığında Sünnet-i Seniyye
Efendimiz’in (s.a.v.) sünnetinde bu ayet, “Ashab-ı Suffe” ve toplumun en alt tabakasıyla kurduğu sarsılmaz bağ olarak tezahür etmiştir. O, dünya liderlerinin aksine, vaktinin çoğunu toplumun “itilen” kesimiyle geçirmiş, onlarla aynı sofraya oturmuş ve onları “din kardeşliği” potasında en asil makamlara taşımıştır. Bu ayet nazil olduktan sonra Efendimiz, yanındaki fakir müminlere bakarak: “Sizin gibi kullarla beraber olmayı bana emreden Allah’a hamdolsun. Hayatım da sizinledir, ölümüm de sizinledir” buyurarak sünnetin özündeki mütevazılığı ve kardeşliği perçinlemiştir.
Alimlerin Kıyas ve Hikmet Değerlendirmesi
Alimler (özellikle İmam Şâfiî ve Fahreddin er-Râzî), bu ayetteki sosyal denge üzerine şu kıyasları yapmışlardır:
Maddi Güç ve Manevi Derinlik Kıyası: Alimler, müşriklerin “itibar” anlayışıyla Allah’ın “itibar” anlayışını kıyaslarlar. Müşriklere göre itibar mal ve soydadır; Allah’a göre ise itibar “vecheh” (Allah’ın zatı ve rızası) için yapılan duadadır.
Tebliğ ve İlkeler Kıyası: Müfessirler, “Daha çok insanın (zenginlerin) müslüman olması için azınlıktaki fakirler feda edilebilir mi?” sorusuna, bu ayetin kesin bir “Hayır” cevabı verdiğini belirtirler. İslam’ın temel ilkesi (eşitlik), tebliğin niceliğinden (sayısal çokluktan) daha üstün tutulmuştur.
Hesap ve Sorumluluk Kıyası: Ayetteki “hesapların ayrılığı” vurgusunu kıyaslayan alimler; hiç kimsenin bir başkasının gizli niyetinden veya maddi durumundan dolayı sorgulanamayacağını, herkesin sadece kendi kalbi samimiyetinden mesul olduğunu vurgularlar.
Ayetten Çıkarılacak Dersler ve Hikmetler
İnsan Onuru: Bir insanın değeri, cebindeki para veya sırtındaki elbiseyle değil, Allah’a olan bağlılığıyla ölçülür.
Ayrımcılığa Reddiye: İbadethanelerde, meclislerde ve toplumsal hayatta sınıfsal, ırksal veya ekonomik ayrımcılık yapmak “zulüm” olarak nitelendirilmiştir.
Samimiyetin Gücü: Allah’ın katında, bir zenginin gösterişli bağışından ziyade, bir fakirin “sabah akşam” samimiyetle yaptığı dua daha kıymetlidir.
Liderlik Ahlakı: Gerçek bir lider (ve tebliğci), güç sahiplerine yaranmak için zayıf ve sadık dostlarını asla feda etmemelidir.
İniş Tarihi ve Nüzul Ortamı
Mekke’de, aristokrat Kureyşlilerin Hz. Peygamber’i “garibanların peygamberi” diyerek küçümsedikleri ve imanı bir statü meselesi haline getirmeye çalıştıkları dönemde indirilmiştir. Müminlerin onurunu koruyan tarihi bir kalkandır.
Önceki ve Sonraki Ayetlerle Bağlantısı
ayette “Rablerinin huzurunda toplanmaktan korkanlar” uyarılmıştı; 52. ayet bu korku ve aşkla Allah’a yönelen o fakirlerin aslında ne kadar değerli olduğunu tescilledi. 53. ayette ise Allah’ın insanları birbirleriyle (zengini fakirle) nasıl imtihan ettiği anlatılacaktır.
Sonuç
En’am 52, insanlığa kalıcı bir edep ve kardeşlik dersi verir. Gerçek zenginliğin Allah’ın rızasını aramak olduğunu, bu yolda olanların ise baş tacı edilmesi gerektiğini ihtar eder.
Özet: Allah rızasını dileyerek samimiyetle ibadet eden fakir müminleri dışlama; zira herkes kendi hesabından sorumludur ve bu sadık kulları dışlamak seni zalimlerden yapar.
Sıkça Sorulan Sorular
“Sabah ve Akşam” (el-gadâti vel-aşiyyi) ifadesi sadece iki vakti mi anlatır? Hayır, bu ifade “her zaman, kesintisiz bir şekilde” anlamına gelen bir deyimdir; yani günün her anını Allah’ın rızasına göre yaşamak demektir.
Allah neden Peygamberini “Zalimlerden olursun” diye uyarıyor? Peygamberin şahsında tüm ümmete ve liderlere; müminler arasında ayrımcılık yapmanın ilahi adaleti sarsan büyük bir zulüm olduğunu vurgulamak için.
Müşriklerin teklifi tebliğ açısından mantıklı görünmüyor muydu? Zahirde (görünüşte) zenginlerin müslüman olması İslam’ı güçlendirecek gibi görünse de, İslam’ın “eşitlik” ilkesinin çiğnenmesi o gücü kökten yok ederdi.
Ayet neden “onların hesabından sana bir şey yoktur” diyor? Müşrikler bu fakirleri “samimiyetsizlik” veya “çıkar peşinde olmakla” suçluyorlardı. Ayet, niyetleri okumanın sadece Allah’a ait olduğunu hatırlatır.
Bu ayet modern sınıfsal farklılıklara nasıl bakar? Sınıfsal üstünlük taslamanın İslam ruhuna tamamen aykırı olduğunu ve dindarlığın bir imtiyaz aracı olamayacağını söyler.
“Vecheh” (O’nun vechi/yüzü) ne demektir? Allah’ın zatını, hoşnutluğunu ve rızasını ifade eden mecazi bir kavramdır.
Sadece fakirler mi Allah’a yakındır? Hayır, ancak bu ayet özelinde zenginlerin kibrine karşı fakirlerin samimiyeti ve önceliği korunmuştur.
Peygamberimiz bu olaydan sonra o kişilere nasıl davrandı? Onlarla oturup kalkmayı ibadet bildi ve onlar meclisten ayrılmadan kendisi de ayrılmamaya özen gösterdi.
Dua etmek (yed’ûne) sadece el açıp istemek midir? Hayır, bu ayette hem dua etmeyi hem de Allah’a ibadet edip O’nun yolunda olmayı kapsar.
Ayet neden “onları yanından kovma” (lâ tatrud) diyor? Müşriklerin talebi onları meclisten uzaklaştırmaktı; “kovmak” ifadesi bu eylemin ne kadar çirkin olduğunu göstermek için seçilmiştir.
Müşriklerin kibirlerinin sebebi neydi? Kölelerle ve fakirlerle aynı safta durmayı toplumsal statüleri için bir “hakaret” ve “leke” olarak görmeleriydi.
Bu ayet bireysel ilişkilerimize ne katar? İnsanları dış görünüşü veya maddi gücüne göre değil, karakteri ve Allah’a olan saygısına göre değerlendirmeyi öğretir.
“Gerekir ki bu sayede sakınırlar” (51. ayet sonu) ile bağı nedir? Ahiret korkusu olan biri, dünya malı için hiçbir mümin kardeşini hor görmez ve zalimlerden olmaktan sakınır.
