Zorluk Saatinde Peygambere Tabi Olanları Allah Nasıl Bağışladı?

7 dakika okuma

Türkçe Okunuşu:

Lekad tâballâhu alen nebiyyi vel muhâcirîne vel ensârillezînettebeûhu fî sâatil usrati min ba’di mâ kâde yezîgu kulûbu ferîkın minhum summe tâbe aleyhim, innehu bihim raûfun rahîm(rahîmun).

Ayetin Arapça Metni

لَقَدْ تَابَ اللّٰهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهَاجِرِينَ وَالْاَنْصَارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي سَاعَةِ الْعُسْرَةِ مِنْ بَعْدِ مَا كَادَ يَزِيغُ قُلُوبُ فَرِيقٍ مِنْهُمْ ثُمَّ تَابَ عَلَيْهِمْۜ اِنَّهُ بِهِمْ رَؤُ۫فٌ رَحِيمٌ

Ayetin Türkçe Meali

“Andolsun ki Allah; Peygamber’i ve o güçlük (zorluk) saatinde, içlerinden bir kısmının kalpleri kaymaya yüz tuttuktan sonra ona uyan Muhacirleri ve Ensar’ı bağışladı. Sonra onların tövbelerini kabul etti. Çünkü O, onlara karşı çok şefkatlidir, çok merhametlidir.” (Elmalılı Hamdi Yazır)

Ayetin Detaylı Tefsiri

Tevbe Suresi’nin 117. ayeti, İslam tarihinin en çetin ve yıpratıcı imtihanı olan Tebük Seferi’ni, namıdiğer “Zorluk Saatini” (Sâatü’l-Usre) ilahi bir merhamet belgesi olarak kâinata ilan eden muazzam bir ayettir. Önceki ayetlerde, savaştan kaçan münafıkların kalplerindeki şüphelerden ve mutlak gücün yalnızca Allah’a ait olduğundan bahsedilmişti. Bu ayet ise sahnenin merkezine, kavurucu bir imtihanın içinden geçen ama Peygamber’i asla yalnız bırakmayan o asil yiğitleri (Muhacirleri ve Ensar’ı) alır ve onlara arşın ötesinden bir beraat (bağışlanma) fermanı indirir.

Sohbet üslubuyla bu destansı zorluk saatine (Sâatü’l-Usre’ye) yakından bakalım. Tebük Seferi ilan edildiğinde mevsim, Arabistan çöllerinin en kavurucu sıcağının (yaz ortasının) yaşandığı zamandı. Medine’de hurmaların olgunlaşıp hasat edileceği, gölgelerin en tatlı olduğu günler gelmişti. Hedefteki düşman ise dönemin süper gücü Bizans ordusuydu ve gidilecek yol 700 kilometreden uzundu. Üstelik İslam ordusunda korkunç bir kıtlık ve binek sıkıntısı vardı. Tarihçiler, o günlerde on kişiye nöbetleşe binmek üzere sadece bir deve düştüğünü; susuzluktan ötürü sahabelerin deve kestiğini, midesindeki suyu içip hayatta kalmaya çalıştıklarını ve kurtlanmış hurmaları emerek yürümeye devam ettiklerini aktarırlar. İşte Kur’an, bütün bu dehşetli tabloyu tek bir kavrama sığdırır: “Sâatu’l-Usre” (Zorluk ve darlık saati).

Ayetin en çarpıcı ifadelerinden biri şudur: “Lekad tâballâhu alen nebiyyi…” (Andolsun ki Allah, Peygamberi bağışladı). Bir peygamberin günahı olmadığı hâlde neden tövbesi kabul ediliyor? Tefsir âlimlerine göre buradaki bağışlanma, Peygamber Efendimiz’e (s.a.v) savaştan kaçan münafıklara izin verdiği için daha önce (Tevbe 43) edilen sitemin tamamen kaldırılması ve Peygamber’in makamının ilahi şefkatle daha da yüceltilmesidir (ref-i derecâttır). Ayrıca liderin bağışlanması, ordusunun bağışlanmasının teminatıdır. Lider (Peygamber) zikredildikten hemen sonra, ona sadakatle bağlanan Muhacir ve Ensar’ın bağışlandığı müjdelenir.

Kur’an, insan fıtratının zayıflığını hiçbir zaman inkâr etmez. Ayetteki “Min ba’di mâ kâde yezîgu kulûbu ferîkın minhum” (İçlerinden bir kısmının kalpleri kaymaya, eğilmeye yüz tuttuktan sonra) ifadesi, bu şeffaflığın zirvesidir. Sahabeler melek değillerdi. O kavurucu çölde, o susuzluk ve açlık anında içlerinden bazılarının aklına “Acaba geri mi dönsek? Bu sıcağa dayanılacak gibi değil” gibi vesveseler (eğilmeler/meyiller) gelmişti. Ancak bu eğilme bir ihanet veya nifak değil, beşerî bir zayıflıktı. Allah Teâlâ, onların bu zayıflığına rağmen peygamberi terk etmediklerini, ayaklarını sürüye sürüye de olsa yola devam ettiklerini görünce; “Summe tâbe aleyhim” (Sonra Allah onların tövbelerini kabul etti) buyurarak, kalplerinden geçen o saniyelik zayıflıkları bile kendi şefkatiyle örtmüştür.

Ayetin finali kâinatın en sıcak kuşatmasıyla mühürlenir: “İnnehu bihim raûfun rahîm” (Çünkü O, onlara karşı çok şefkatli ve merhametlidir). Raûf ismi; merhametin de ötesinde, kulunun en ufak bir acı çekmesine dayanamayan, onu titreyerek koruyan eşsiz bir şefkat demektir. Çölde ayakları kanayan, susuzluktan dudakları çatlayan ama “Peygamber neredeyse biz oradayız” diyerek yürümeye devam eden o yiğitleri, Allah Teâlâ Raûf ve Rahîm isimleriyle sarmalamış ve kalplerini ebediyen hidayete sabitlemiştir.

İcma

İslam akâid ve usul âlimleri; “Tebük Seferi’ne katılan (Zorluk Saatinde Peygambere uyan) Muhacir ve Ensar’ın tamamının, kalplerinden geçen geçici vesveselere veya fıtri zayıflıklara rağmen Allah tarafından toptan ve kesin olarak bağışlandığı (Tâballâhu); bu ayetin, Sahabe neslinin (özellikle Muhacir ve Ensar’ın) dindeki faziletini, sadakatini ve ‘Adâletü’s-Sahabe’ (sahabelerin güvenilirliği) ilkesini tartışmasız bir şekilde ispat ettiği” hususunda Ehl-i Sünnet vel Cemaat olarak mutlak icma (görüş birliği) etmişlerdir. Bu ayet, Şia’nın sahabelere yönelik bazı ithamlarına karşı Ehl-i Sünnet’in en büyük Kur’ani delillerinden biridir.

Tevbe Suresi’nin 117. Ayeti Işığında Duası

“Allah’ım! Sen, çöllerin kavurucu sıcağında ve kıtlık anında, ‘Zorluk Saatinde’ Peygamberini yalnız bırakmayan o yiğitleri Raûf ve Rahîm isimlerinle kuşatan ve onları bağışlayan Rabbimizsin. Bizleri de hayatımızın kriz anlarında, hastalıkta, darlıkta ve manevi zorluk saatlerinde sırat-ı müstakimden ayırma. Rabbimiz! Nefsimizin baskısıyla kalplerimizin kaymaya, eğilmeye ve vazgeçmeye yüz tuttuğu o kırılgan anlarda, bizleri kendi rahmetinle tut. Bizi de Resulünün izinden ayrılmayan, tövbesi kabul edilen o kutlu Ensar ve Muhacir zümresine dâhil eyle. Amin.”

Tevbe Suresi’nin 117. Ayeti Işığında Hadisler

“Allah’ım! Sen Muhacir ve Ensar’ı bağışla! Gerçek hayat sadece ahiret hayatıdır.” (Buhari, Cihad – Hendek ve sefer anlarında Peygamberimizin sürekli yaptığı dua).
“Ümmetimin en hayırlıları benim asrımda yaşayanlardır (sahabelerimdir). Andolsun ki onlar, dinlerini korumak için kor ateşleri avuçlamak kadar zor zamanlardan geçtiler.” (Müslim, Fedâilü’s-Sahabe).
Hz. Ömer (r.a.) o günleri şöyle anlatır: “Tebük’te öyle bir susuzluk çektik ki, içimizden bazıları devesini kesip işkembesindeki suyu sıkarak içti. O an Ebu Bekir’in talebi üzerine Resulullah (s.a.v) ellerini açıp dua etti. Henüz ellerini indirmeden gökyüzünde bir bulut belirdi ve hepimizi suya kandıracak kadar yağmur yağdı.” (İbn Hibbân).

Tevbe Suresi’nin 117. Ayeti Işığında Sünnet-i Seniyye

Peygamber Efendimiz (s.a.v), “Zorluk Saati” ordusunu yönetirken Sünnet-i Seniyye’nin en muazzam “Liderlik ve Dayanışma” ahlakını ortaya koymuştur. O, ordunun komutanı ve peygamber olmasına rağmen, kendine özel bir çadır, serinletici özel yiyecekler veya ayrıcalıklı bir binek tahsis etmemiştir. Sünnet-i Seniyye; toplum veya ordu bir kıtlık ve zorluk (usre) yaşıyorsa, liderin de o zorluğu en ön safta, bizzat askerleriyle aynı açlığı ve susuzluğu yaşayarak göğüslemesidir. Peygamber (s.a.v), zorluk anında sahabelerinin arasında yürümüş, onların tükenmeye yüz tutan kalplerini şefkatle (Raûf ve Rahîm ahlakıyla) kendi elleriyle motive etmiştir.

Ayetten Çıkarılacak Dersler ve Hikmetler

Gerçek Sadakat Krizde Belli Olur: Rahat zamanlarda herkes kahramandır. Ancak imanın ve sadakatin gerçek testi, “Zorluk Saatinde” (Sâatü’l-Usre’de) atından inip yürüyerek davasına sahip çıkabilmektir.
Kalbin Zayıflığı İnsanidir: Çetin şartlar altında kalbin korkması, şüphe duyması veya vazgeçmeyi düşünmesi insan doğasının gereğidir. Kur’an bunu kınamaz; asıl önemli olan o eğilmeye (yezîgu) teslim olmayıp, iradeyle yürüyüşe devam etmektir.
Liderle Birlikte Bağışlanma: Bir davada liderin samimiyeti ve duruşu, ona tabi olanların da ilahi rahmetle bağışlanmasına (tövbelerinin kabulüne) vesile olan güçlü bir manevi kalkandır.
İlahi Şefkat (Raûf ve Rahîm): Allah’ın adaleti kılıç gibi keskindir, ancak kulları zorluk anında samimiyetle çırpınırken Allah’ın adaleti değil, O’nun o titreyen sonsuz şefkati (Ra’feti) devreye girer.

Özet:

Allah’ın; Peygamber’i ve içlerinden bir kısmının kalpleri kaymaya (şüpheye düşüp vazgeçmeye) yüz tuttuğu o en zor ve meşakkatli saatte Peygamber’e sadakatle uyan Muhacirleri ve Ensar’ı, eşsiz şefkati ve merhameti (Raûf ve Rahîm sıfatları) ile bağışladığı bildirilmektedir.

İniş Tarihi ve Nüzul Ortamı:

Hicretin 9. yılında, Tebük Seferi’nden Medine’ye dönüşte nazil olmuştur. Yazın en sıcak günlerinde, korkunç bir kıtlık ve susuzluk altında yüzlerce kilometre yürüyen “Ceyşü’l-Usre”nin (Zorluk Ordusunun) çektiği fiziksel ve ruhsal çileleri taçlandırmak; o destansı orduya gökyüzünden bir beraat (af) belgesi vererek yorgunluklarını ebedi bir ferahlığa dönüştürmek için inmiştir.

Önceki ve Sonraki Ayetlerle Bağlantısı:

ayette göklerin ve yerin sahibinin Allah olduğu, hayatı ve ölümü O’nun verdiği ilan edilerek “korkmayın” mesajı verilmişti. 117. ayet, bu gerçeğe inanarak ölümün ve zorluğun (Sâatü’l-Usre) üzerine korkusuzca giden Peygamber, Muhacir ve Ensar’ın ilahi affa mazhar oluşunu anlattı. Hemen peşinden gelen 118. ayet ise bu zorluk ordusuna (Tebük Seferi’ne) mazeretsiz katılmayan ve hükümleri elli gün ertelenen o meşhur üç kişinin (Ka’b bin Malik ve arkadaşlarının) muazzam tövbe kabul sahnesini anlatacak ve: “Geriye bırakılan o üç kişinin de tövbesini kabul etti…” diyerek merhamet halkasını daha da genişletecektir.

Sonuç:

Sıcak, susuzluk ve imkânsızlık gibi en ağır bedellerin ödendiği zorluk saatleri, dünyada insanı tüketiyor gibi görünse de; hakikatte ilahi şefkatin (Raûf ve Rahîm’in) en güçlü tecelli ettiği ve günahların tamamen silindiği birer rahmet fabrikasıdır.

Sıkça Sorulan Sorular

1. Ayette bahsedilen “Zorluk Saati” (Sâatu’l-Usre) ne demektir?

Müslümanların katıldığı en zorlu sefer olan Tebük Seferi’nin Kur’ani adıdır. Kavurucu çöl sıcağı, kuraklık, yiyecek, su ve binek kıtlığı nedeniyle yaşanan o korkunç meşakkati ve sıkıntılı zaman dilimini ifade eder.

2. “Ceyşü’l-Usre” (Zorluk Ordusu) kimlerden oluşuyordu?

Tebük Seferi’ne katılmak üzere Peygamber Efendimizin etrafında toplanan ve bu ağır şartlara rağmen davalarından vazgeçmeyen 30 bin kişilik fedakâr İslam ordusunun (ağırlıklı olarak Muhacir ve Ensar’ın) tarihsel adıdır.

3. Ayette Allah’ın “Peygamberi bağışlaması” (Tâballâhu alen nebiyyi) ne anlama gelir?

Peygamberlerin günah işleme (ismet) özellikleri yoktur. Buradaki bağışlanma, O’nun derecesinin yükseltilmesi, daha önce münafıklara savaştan kalma izni verdiği için yapılan hafif uyarıdan (Tevbe 43) tamamen beraat ettirilmesi ve ilahi rahmetin önce lidere, sonra orduya akmasının bir ifadesidir.

4. “Kalpleri eğilmeye / kaymaya yüz tutanlar” kimlerdi?

Tebük yolundaki o korkunç susuzluk ve sıcak yüzünden, içlerinden bazı sahabelerin aşırı fiziksel tükenmişlikle “Acaba geri dönsek mi? Bu sıcağa dayanamayacağız” şeklinde anlık vesveselere kapılmasıdır. Ancak bu bir nifak (ihanet) değil, insanın bedensel zayıflığıdır ve ayet onları bu insanlık hâlinden dolayı kınamamış, affetmiştir.

5. Muhacir ve Ensar kimdir ve bu ayette neden özel olarak zikredilmişlerdir?

Muhacirler; Mekke’den her şeylerini bırakıp göç edenler. Ensar ise; Medine’de onlara evlerini açanlardır. İslam’ın en sağlam iki omurgası olan bu grupların zikredilmesi, dinin temellerini atan bu ilk neslin Allah katındaki eşsiz ve sarsılmaz değerini göstermek içindir.

6. Ayette “Tövbe” kelimesi neden iki defa (Önce Tâballâhu, sonra summe tâbe aleyhim) kullanılmıştır?

Birinci tövbe; Allah’ın onlara tövbe etme ve yola devam etme iradesi/gücü vermesidir (hidayet). İkinci tövbe ise; onların bu zorlu yürüyüşteki o zayıflıklarını ve bedensel şikâyetlerini tamamen affedip rahmetiyle örtmesidir (kabul).

7. Bu ayet sahabelerin (günahsız) olduğunu mu gösterir?

İslam’a göre sadece peygamberler masumdur (günahsızdır). Sahabeler masum (hatasız) değil, “mahfuz” (korunmuş) ve bu tür ayetlerle affedilmiş kimselerdir. Ayet, onların hata yapabileceğini (kalplerinin kaymaya yüz tuttuğunu) ancak Allah’ın onları affettiğini kanıtlar.

8. Allah’ın “Raûf” ismi ile “Rahîm” ismi arasındaki fark nedir?

Rahîm, genel bir şefkati ve merhameti ifade ederken; Raûf, merhametin en ince, en titiz, en şiddetli formudur. Çocuğunun canı yanmasın diye üzerine titreyen bir annenin duygusunun ilahi, sonsuz ve kusursuz bir versiyonu olarak; Allah’ın o çölde çırpınan kullarına duyduğu yoğun acıma hissidir.

9. Bir Müslüman, hayatındaki zorluk saatlerinde bu ayetten nasıl bir güç almalıdır?

Hayatında (hastalıkta, borçta, psikolojik krizlerde) kalbi pes etmeye, vazgeçmeye veya umutsuzluğa düştüğünde; bunun gayet insani bir durum olduğunu, eğer istikametini bozmazsa Allah’ın o anki zayıflığını affederek onu Raûf ve Rahîm ismiyle mutlaka kucaklayacağını bilmelidir.

10. Tebük Seferi’ndeki zorluk sadece fiziksel miydi?

Hayır. Fiziksel açlık ve sıcağın yanında, Medine’de kalan münafıkların “Bu sıcakta savaşa mı çıkılır, boşuna gidiyorsunuz, zaten Bizans sizi ezip geçecek” şeklindeki korkutucu propagandaları sebebiyle çok büyük bir psikolojik zorluk da yaşanmıştır.

11. Hz. Osman’ın “Zorluk Saatindeki” katkısı nedir?

Hz. Osman (r.a.), İslam ordusunun binek ve teçhizat kıtlığı çektiği bu zorluk saatinde; kendi cebinden 300 deveyi tam teçhizatlı olarak orduya bağışlamış ve Peygamberimizin “Bugünden sonra yapacakları Osman’a zarar vermez (O affedildi)” şeklindeki muazzam duasına mazhar olmuştur.

12. “Sonra onların tövbelerini kabul etti” hükmü Ehl-i Sünnet’in hangi itikadi kuralını sağlamlaştırır?

Şia fırkası, Peygamberin vefatından sonra Hz. Ali hariç sahabelerin (Muhacir ve Ensar’ın) yoldan çıktığını iddia eder. Ancak Ehl-i Sünnet, bu ve benzeri ayetlerle (Tâbe aleyhim / Allah onları bağışladı, onlardan razı oldu) Sahabenin adaletine (güvenilirliğine) ve temizliğine inanmanın Kur’ani bir farz olduğunu savunur.

Etiketler

ALPER