Çok Eşlilikte Hanımlar Arasında Adaleti Sağlamak Mümkün müdür?

Kur’an-ı Kerim, Nisa Suresi, 129. Ayet-i Kerimede Anlatılmak İstenenler

Bu ayet, İslam hukukunda özel bir konu olan çok eşlilik (taaddüd-i zevcât) durumunda, adaletin ne kadar hassas ve zor bir ilke olduğunu ortaya koyan, son derece önemli bir ayettir. Bir önceki ayet, eşler arasında “sulh” (anlaşma) yapılabileceğinden bahsetmişti. Bu 129. ayet ise, özellikle birden fazla eşi olan bir erkeğin karşılaşacağı en büyük imtihanı ve sorumluluğu ele alır. Ayetin temel mesajları şunlardır:

1) Mutlak Adaletin İmkânsızlığı: Ayet, insani bir gerçeği, ilahi bir tespit olarak ortaya koyar: “Ne kadar şiddetle isteseniz ve çabalasanız da, kadınlar arasında (duygusal olarak) tam bir adaleti sağlamaya asla gücünüz yetmez.” Bu, bir erkeğin, eşlerine karşı olan maddi (nafaka, barınma, zaman ayırma) konularda adil davranmakla yükümlü olmasına rağmen, sevgi, şefkat ve kalbi meyil gibi duygusal konularda mutlak bir eşitliği sağlamasının, insan fıtratının elinde olmadığını itiraf eder.

2) Yasaklanan Zulüm: Bu duygusal adaletsizlik kaçınılmaz olduğuna göre, erkeğe düşen görev nedir? Ayet, bu durumda yapılması gereken ahlaki davranışı ve kaçınılması gereken büyük zulmü belirtir: “Öyleyse (birine tamamen meyledip de) diğerini askıda (muallakta) kalmış gibi bir halde bırakmayın.” Yani, bir erkeğin, sevdiği eşine tamamen yönelip, diğer eşini ne boşanmış ne de evli gibi, haklarından ve ilgisinden mahrum, belirsizlik içinde bırakması, en büyük haksızlık ve zulümdür.

3) Kurtuluşun Yolu: Islah ve Takva: Bu zorlu imtihan karşısında kurtuluşun yolu iki temel ahlaktadır: Eğer durumunuzu “düzeltir (ıslah eder)” ve Allah’ın sınırlarını çiğnemekten “sakınırsanız (takva sahibi olursanız)”, yani elinizden geldiğince adil olmaya çalışır ve yaptığınız kusurlardan dolayı tövbe ederseniz, Allah’ın rahmeti sizinledir. Ayet, bu çabayı gösterenlere en büyük müjdeyi vererek sona erer: “Şüphesiz Allah, çok bağışlayıcıdır (Gafûr), çok merhamet edicidir (Rahîm).”

Ayet-i Kerime

Arapça Okunuşu: وَلَنْ تَسْتَط۪يعُٓوا اَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّسَٓاءِ وَلَوْ حَرَصْتُمْ فَلَا تَم۪يلُوا كُلَّ الْمَيْلِ فَتَذَرُوهَا كَالْمُعَلَّقَةِؕ وَاِنْ تُصْلِحُوا وَتَتَّقُوا فَاِنَّ اللّٰهَ كَانَ غَفُورًا رَح۪يمًا

Elmalılı Hamdi Yazır Meali: Ne kadar isteseniz de kadınlar arasında adaletli davranmaya güç yetiremezsiniz. Bari birisine tamamen kapılıp da, diğerini askıda kalmış gibi bırakmayın. Eğer arayı düzeltir ve haksızlıktan sakınırsanız, şüphesiz Allah çok bağışlayan ve esirgeyendir.

Türkçe Okunuşu: Ve len testetîû en ta’dilû beynen nisâi ve lev harastum fe lâ temîlû kullel meyli fe tezerûhâ kel muallakah(muallakati), ve in tuslihû ve tettekû fe innallâhe kâne gafûran rahîmâ(rahîmen).

Nisa Suresi’nin 129. Ayeti Işığında Dualar

Bu ayet, mü’mine, adaletin ne kadar hassas bir terazi olduğunu ve özellikle aile hayatında bu dengeyi korumanın ne kadar büyük bir sorumluluk gerektirdiğini öğretir. İnsanın acizliğini ve her an Allah’ın affına ve merhametine muhtaç olduğunu hatırlatır. Mü’minin duası, bu zorlu adalet imtihanında Allah’tan yardım dilemektir.

Adaletle Davranma Duası: “Ya Rabbi! Bizi, eşlerimiz arasında adaleti gözetme sorumluluğunda başarılı olanlardan eyle. Bizi, birine tamamen meyledip diğerini ‘askıda bırakarak’ zulmedenlerin durumuna düşürme. Duygularımızın ve sevgimizin bizi adaletten saptırmasına izin verme. Bize, gücümüzün yettiği her alanda adil olma iradesi ve basireti ver.”

Af ve Merhamet Duası: “Ey çok bağışlayan (Gafûr), ey çok merhamet eden (Rahîm) Allah’ım! Biliyoruz ki, ne kadar çabalasak da, Senin razı olacağın mükemmel adaleti tam olarak sağlayamayız. Bu konudaki acziyetimizi ve kusurlarımızı itiraf ediyoruz. Hatalarımızı düzeltme (ıslah) ve Sana karşı gelmekten sakınma (takva) çabalarımız hürmetine, bizleri affeyle ve rahmetinle kuşat.”

Nisa Suresi’nin 129. Ayeti Işığında Hadisler ve Sahabe Uygulamaları

Bu ayet, çok eşliliğin ne kadar ağır bir sorumluluk olduğunu ve Peygamberimizin bu sorumluluğu nasıl yerine getirdiğini gösterir.

Peygamberimizin Adaleti: Peygamber Efendimiz (s.a.v), birden fazla eşi olduğu halde, onlar arasında maddi ve zahiri konularda (geceleme sırası, nafaka vb.) adalete riayet etme konusunda insanların en hassasıydı. O, bu adil taksimi yaptıktan sonra, elinde olmayan kalbi sevgi konusunda ise Allah’a şöyle dua ederdi: “Allah’ım! Bu, gücümün yettiği konulardaki taksimimdir. Senin sahip olup da benim sahip olamadığım (kalbi sevgi gibi) konularda ise beni kınama.” (Ebû Dâvûd, Nikâh, 38; Tirmizî, Nikâh, 42). Bu dua, ayette bahsedilen, “ne kadar isteseniz de adaleti sağlayamazsınız” gerçeğinin ve bir peygamberin bu konudaki hassasiyetinin en güzel ifadesidir.

Adaletsizliğin Uhrevi Sonucu: Peygamberimiz, bu ayetteki “birine tamamen meyl etmeyin” yasağını çiğneyenlerin ahiretteki durumunu şöyle haber vermiştir: “Her kimin iki hanımı olur da, onlardan birine (diğerinden daha fazla) meylederse, kıyamet gününde bir tarafı felçli (veya yamuk) olarak gelir.” (Ebû Dâvûd, Nikâh, 38; Tirmizî, Nikâh, 42). Bu hadis, bu dünyadaki adaletsizliğin, ahirette nasıl onur kırıcı bir şekilde sahibinin üzerinde bir alamet olarak tecelli edeceğini gösteren korkutucu bir uyarıdır.

Nisa Suresi’nin 129. Ayeti Işığında Sünnet-i Seniyye

Peygamber Efendimiz (s.a.v), ümmetine, aile hayatında adaletin ve merhametin nasıl birleştirileceğini en güzel şekilde öğretmiştir.

Adalet ve Merhamet Dengesi: Peygamberimizin aile hayatı, adaleti ve merhameti birleştiren bir modeldi. O, her eşine karşı olan hukuki sorumluluklarını (adalet) eksiksiz yerine getirir, aynı zamanda hepsine karşı şefkatli ve merhametli (rahmet) davranırdı.

Islah ve Takva Örneği: O, aile içinde bir sorun çıktığında, hemen en sert çözümlere başvurmaz, önce durumu düzeltmeye (ıslah) ve Allah’ın sınırlarını korumaya (takva) çalışırdı.

Allah’ın Affına Sığınma: Peygamberimizin, elinde olmayan kalbi sevgi konusunda Allah’a dua etmesi, onun, en adil insan bile olsa, nihayetinde Allah’ın affına ve merhametine muhtaç olduğunu bildiğini gösterir.

Ayetten Çıkarılacak Dersler ve Hikmetler

Bu ayet, çok eşlilik ve adalet hakkında temel ilkeler sunar:

1. İnsani Gerçekçilik: Ayet, insan fıtratının bir gerçeğini, yani bir insanın kalbi sevgisini birden fazla kişi arasında matematiksel olarak eşit bir şekilde paylaştıramayacağını, ilahi bir tespit olarak ortaya koyar. İslam, ütopik değil, gerçekçi bir dindir.
2. Adaletin Sınırları: Bu tespite dayanarak, ayet, adaletin sınırlarını çizer. Mükellefiyet (sorumluluk), güç yetirmeye bağlıdır. İnsanın gücü yetmeyen duygusal adaletten değil, gücü yetebileceği zahiri ve maddi adalet (sıra, nafaka vb.) konularından sorumludur.
3. En Büyük Zulüm: “Askıda Bırakmak”: Ayet, çok eşlilikteki en büyük zulmün, bir kadını ne tam olarak evli ne de tam olarak boşanmış gibi, haklarından mahrum ve belirsizlik içinde “askıda bırakmak” (kel-muallaka) olduğunu belirtir. Bu, kadının onuruna ve geleceğine yönelik büyük bir haksızlıktır.
4. Kurtuluşun Yolu: Bu zorlu imtihandan kurtulmanın yolu, hatayı kabul etmek, durumu düzeltmeye (ıslah) çalışmak ve Allah’ın sınırlarını çiğnemekten sakınmaktır (takva). Bu çabayı gösterenler için Allah’ın af ve merhamet kapısı açıktır.

Önceki ve Sonraki Ayetlerle Bağlantısı

• Önceki Ayet (Nisa Suresi 128. Ayet): 128. ayet, bir kadının, kocasının kendisinden yüz çevirmesi durumunda, evliliği kurtarmak için bazı haklarından feragat ederek “sulh” (anlaşma) yapabileceğini belirtmişti. Bu durum, genellikle erkeğin başka bir (daha genç) eşe daha fazla meylettiği çok eşlilik durumlarında ortaya çıkar. İşte bu 129. ayet, o durumun arkasındaki temel sorunu, yani “eşler arasında adaleti sağlama” zorluğunu ele alarak, bir önceki ayeti tamamlar.
• Sonraki Ayet (Nisa Suresi 130. Ayet): Bu 129. ayet, eşler arasında adaleti sağlamaya çalışma ve durumu düzeltme (ıslah) çabasını emretti. Peki, bütün bu çabalara rağmen, evlilik yine de yürümüyorsa ve ayrılık kaçınılmaz hale gelmişse ne olacak? Bir sonraki 130. ayet, bu nihai durumu ele alır: “Eğer (eşler) ayrılırlarsa, Allah, lütfunun genişliğiyle onların her birini (diğerine) muhtaç etmez (her birine yeni bir kapı açar).” Bu, boşanmanın bir son olmadığını, her iki taraf için de Allah’ın rahmetiyle yeni bir başlangıç olabileceğini belirterek, bir umut kapısı aralar.

Özet:

Nisa Suresi’nin 129. ayetinde, birden fazla eşi olan erkeklere yönelik önemli bir ilke ve uyarı yer alır. Allah, onların, ne kadar çabalarlarsa çabalasınlar, eşleri arasında kalbi sevgi ve meyil konusunda tam bir adaleti sağlamaya asla güç yetiremeyeceklerini belirtir. Ancak bu durumun, onlara adaletsizlik yapma hakkı vermediğini, bir eşe tamamen yönelip diğerini “askıda kalmış” gibi ihmal etmemeleri gerektiğini emreder. Ayet, bu zorlu durumda, eğer durumu düzeltir ve Allah’tan sakınırlarsa, Allah’ın çok bağışlayıcı ve çok merhametli olduğu müjdesiyle sona erer.

Sure ve İlgili Konular Hakkında Sıkça Sorulan Sorular

1. Bu ayet, çok eşliliği zorlaştırdığı için aslında tek eşliliği mi teşvik ediyor?
   • Evet, alimlerin birçoğu bu ayetin, çok eşliliğin ne kadar ağır bir sorumluluk ve adalet yükü getirdiğini belirterek, aslında tek eşliliğin daha güvenli ve daha adil bir yol olduğunu ima ettiğini belirtmişlerdir. Ayet, çok eşliliğe bir ruhsat verir, ancak bunu çok ağır bir adalet şartına bağlar.
2. “Askıda bırakmak” (kel-muallaka) tam olarak nedir?
   • Bu, bir kadının, kocasının kendisiyle ne karı-koca hayatı yaşadığı ne de onu boşayarak yolunu açtığı, belirsiz ve onur kırıcı bir durumda bırakılmasıdır. Kadın, hukuken evli ama fiilen bekar gibidir.
3. Allah neden insanın gücünün yetmeyeceği bir şeyi (duygusal adalet) bekliyor gibi bir izlenim veriyor?
   • Ayet, tam tersine, Allah’ın insandan gücünün yetmeyeceği bir şeyi beklemediğini, bu yüzden de duygusal adaletten sorumlu tutmadığını belirtir. Ancak, bu acziyetin, gücü yetebileceği maddi adaleti terk etmesi için bir bahane olmaması gerektiğini de vurgular.
4. “Islah etmek” (düzeltmek) bu bağlamda ne anlama gelir?
   • Haksızlık ettiği eşine tekrar adil davranmaya başlaması, onun haklarını iade etmesi ve aile içindeki dengeyi yeniden kurmaya çalışmasıdır.
5. Bu ayetin günümüzdeki tek eşli evlilikler için bir mesajı var mıdır?
   • Evet. Bir erkek tek eşli bile olsa, zamanla eşine olan ilgisini ve sevgisini kaybedip, onu evde “askıda kalmış gibi” ihmal edebilir. Ayetin ruhu, her evlilikte, eşe karşı olan sorumlulukların ve güzel ahlakın sürekli olarak gözetilmesi gerektiğini hatırlatır.
6. “Allah’ın Gafûr ve Rahîm olması” bu ayette nasıl bir rol oynuyor?
   • Bu, bu kadar zor bir adalet imtihanında, elinden geleni yaptıktan sonra bile kusurları olabilecek olan samimi bir erkeğe, eğer ıslah ve takva yolunu seçerse, Allah’ın onun bu eksikliklerini affedeceği ve ona rahmetiyle muamele edeceği yönünde bir umut ve teselli kapısı aralar.
7. Bu ayetin ana mesajı nedir?
   • Çok eşlilik, mutlak bir adalet (özellikle duygusal adalet) sağlanması neredeyse imkânsız olan, son derece ağır bir sorumluluktur. Bu yola giren bir kimse, eşlerinden birini ihmal ederek zulmetmekten şiddetle kaçınmalı, elinden geldiğince adil olmaya çalışmalı ve kusurları için sürekli olarak Allah’ın affına sığınmalıdır.
8. Bu ayet, bir sonraki “ayrılık” ayetine nasıl bir zemin hazırlar?
   • Bu ayet, evliliği kurtarmak için “ıslah ve takva” yolunu önerdi. Bir sonraki ayet (130), bu yolun da işe yaramadığı ve ayrılığın kaçınılmaz olduğu durumlarda ne olacağını belirterek, konuyu bir sonuca bağlayacaktır.
9. Ayet neden “güç yetiremezsiniz” gibi kesin bir ifade kullanıyor?
   • Bu, insan fıtratının bir gerçeğini ortaya koymak içindir. İnsanın kalbi ve sevgisi, kendi iradesiyle tam olarak kontrol edebileceği bir alan değildir. Allah, bu gerçeği belirterek, kullarına karşı ne kadar gerçekçi ve anlayışlı olduğunu gösterir.
10. Ayetin üslubu nasıldır?
    • Ayet, son derece gerçekçi, adil, uyarıcı ve aynı zamanda rahmet kapısını açık bırakan, bilgece bir hukuki ve ahlaki talimat üslubuna sahiptir.