İslam’da Kardeşlik Hukuku: Ensar ve Muhacir Arasındaki O Muazzam Kardeşlik Bağı Nasıldı?

Kur’an-ı Kerim Enfâl Suresi 72. Ayeti

Türkçe Okunuşu:

İnnellezîne âmenû ve hâcerû ve câhedû bi emvâlihim ve enfusihim fî sebîlillâhi vellezîne âvev ve nesarû ulâike ba’duhum evliyâu ba’d(in), vellezîne âmenû ve lem yuhâcirû mâ lekum min velâyetihim min şey’in hattâ yuhâcirû, ve inistesarûkum fîd dîni fe aleykumun nasru illâ alâ kavmin beynekum ve beynehum mîsâk(un), vallâhu bimâ ta’melûne basîr.

1.) Ayetin Arapça Metni:

اِنَّ الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا بِاَمْوَالِهِمْ وَاَنْفُسِهِمْ ف۪ي سَب۪يلِ اللّٰهِ وَالَّذ۪ينَ اٰوَوْا وَنَصَرُٓوا اُو۬لٰٓئِكَ بَعْضُهُمْ اَوْلِيَٓاءُ بَعْضٍۜ وَالَّذ۪ينَ اٰمَنُوا وَلَمْ يُهَاجِرُوا مَا لَكُمْ مِنْ وَلَايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ حَتّٰى يُهَاجِرُواۚ وَاِنِ اسْتَنْصَرُوكُمْ فِي الدّ۪ينِ فَعَلَيْكُمُ النَّصْرُ اِلَّا عَلٰى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ م۪يثَاقٌۜ وَاللّٰهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَص۪يرٌ

2.) Ayetin Türkçe Meali (Elmalılı Hamdi Yazır):

“Şüphesiz iman edip hicret edenler, Allah yolunda mallarıyla ve canlarıyla cihad edenler ve (muhacirleri) barındırıp yardım edenler var ya, işte onlar birbirlerinin velileridir (dostları ve koruyucularıdır). İman edip de hicret etmeyenlere gelince, onlar hicret edinceye kadar size onların velayetinden (mirasından ve koruyuculuğundan) hiçbir şey yoktur. Eğer onlar din hususunda sizden yardım isterlerse, sizinle aralarında antlaşma bulunan bir kavim aleyhine olmamak üzere, yardım etmeniz üzerinize borçtur. Allah, yaptıklarınızı hakkıyla görendir.”

Ayetin Detaylı Tefsiri

Enfâl Suresi’nin 72. ayeti, savaş meydanlarından ve esir hukukundan bahseden uzun bir bölümün ardından, İslam devletinin iç ve dış iskeletini, sosyolojik harcını ve uluslararası hukuk ilkelerini belirleyen muazzam bir devlet anayasasıdır. Allah Teâlâ, yeryüzünde eşi benzeri görülmemiş bir toplum mühendisliği yaparak kan, ırk, kabile ve toprak bağını yıkmış; yerine “iman, hicret ve yardım (ensar)” üzerine kurulu yepyeni bir “Velâyet” (kardeşlik ve ittifak) sistemi inşa etmiştir.

Hicret Edenler (Muhacir) ve Barındıranlar (Ensar)

Ayette ilk olarak iki kutlu zümreden bahsedilir: Mekke’de her şeyini, evini, ticaretini, hatta inancını paylaşmayan ailesini bırakıp Allah için yollara düşen, mallarıyla ve canlarıyla bedel ödeyen “Muhacirler”; ve onları Medine’de kucaklayan, evlerini ortadan ikiye bölüp “Burası senin, burası benim” diyecek kadar eşsiz bir fedakârlık gösteren “Ensar”. Kur’an bu iki grubu “ulâike ba’duhum evliyâu ba’d” (işte onlar birbirlerinin velileridir) şeklinde tanımlar. Velâyet; sadece “seni seviyorum” demek değildir. Velâyet; hukuki bir koruma, siyasi bir ittifak ve en çarpıcısı, o dönem için “mirasçılık” bağıdır. İslam’ın ilk yıllarında bir Muhacir ve bir Ensar o kadar şiddetli bir kardeşlik bağıyla bağlanmıştı ki, vefat ettiklerinde Mekke’deki müşrik akrabaları değil, Medine’deki bu İslam kardeşleri birbirlerine mirasçı oluyorlardı. Bu, “inanç kardeşliğinin” kan bağından üstün tutulduğu tarihteki tek örnektir.

Hicret Etmeyenler ve İslam’ın Siyasi Sınırları

Ayetin ikinci bölümü, inandığı hâlde Mekke’de veya başka topraklarda kalıp Medine’ye (İslam devletine) hicret etmeyen müminlerin statüsünü belirler: “Onlar hicret edinceye kadar size onların velayetinden hiçbir şey yoktur.” Bu çok gerçekçi ve modern bir devlet hukuku ilkesidir. Devlet, sınırları dışında yaşayan, kendi otoritesine dâhil olmayan ve vergi/askerlik bağı bulunmayan vatandaşlarının güvenliğinden (velâyetinden) hukuken ve siyaseten sorumlu tutulamaz. İslam devleti, gücünü aşan romantik ve popülist bir hayalin peşinde koşmamış, vatandaşlık (velâyet) hakkını fiilen aynı siyasi çatı (Medine) altında yaşamaya bağlamıştır.

Uluslararası Hukuk ve Antlaşmaların Kutsallığı

Ayetin sohbet üslubuyla hepimizi derinden sarsacak, İslam’ın ne kadar ilkeli bir din olduğunu kanıtlayan kısmı şudur: Eğer o sınır dışındaki müminler zulüm görür ve “Din hususunda sizden yardım isterlerse, yardım etmeniz üzerinize borçtur.” Buraya kadar her şey normaldir, her devlet soydaşına veya dindaşına yardım eder. Fakat Kur’an hemen arkasından şu şartı koşar: “İllâ alâ kavmin beynekum ve beynehum mîsâk” (Sizinle aralarında antlaşma bulunan bir kavim aleyhine olmamak üzere). Düşünebiliyor musunuz? Sınır ötesindeki Müslüman kardeşiniz size “Bizi kurtarın” diye yalvarıyor, ancak onlara zulmeden kâfir devlet ile sizin aranızda bir barış ve saldırmazlık antlaşması (mîsâk) var. Allah diyor ki; “Antlaşmayı bozamazsınız. Kardeşinize yardım edeceğim derken, attığınız imzaya hıyanet edemezsiniz.” İslam’da “ahde vefa” (söze sadakat), duygusallıktan ve dindaşlıktan bile önde gelen, uluslararası hukukun namusudur. Makyavelist siyasetin “çıkarlarım için antlaşmayı bozarım” dediği yerde, Kur’an “imzanı çiğneyemezsin” diyerek dürüstlüğün zirvesini öğretir.

İcma

Tefsir, siyer ve fıkıh âlimleri (Şafii, Hanefi, Maliki, Hanbeli), bu ayette geçen “İşte onlar birbirlerinin velileridir” hükmünün, İslam’ın ilk yıllarında Muhacir ve Ensar arasında uygulanan “kardeşlerin birbirine mirasçı olması” kuralını içerdiği konusunda icma (görüş birliği) etmişlerdir. Ancak yine tüm âlimlerin ittifakıyla; İslam devleti güçlenip Mekke fethedildikten sonra inen Enfâl Suresi’nin son ayeti (75. ayet – “Akraba olanlar Allah’ın kitabına göre birbirlerine daha yakındır”) ile bu velâyetin “miras” boyutu neshedilmiş (yürürlükten kaldırılmış), ancak siyasi, askeri ve manevi koruyuculuk (dostluk) boyutu kıyamete kadar baki kalmıştır.

Enfâl Suresi’nin 72. Ayeti Işığında Duası

“Allah’ım! Sen kalpleri inançla birleştiren, yersiz yurtsuz kalanlara kucak açtıran, bizleri iman bağıyla kardeş kılan yüce Rabbimizsin. Bizleri, Allah yolunda gerektiğinde malından ve canından vazgeçebilen Muhacirlerin sarsılmaz imanıyla ve dara düşmüş kardeşine evini, ekmeğini ve kalbini açan Ensar’ın o yüce ahlakıyla şereflendir. Rabbimiz! Dünyanın neresinde olursa olsun zulüm gören, dinleri uğruna eziyet çeken kardeşlerimize yardım etmeyi bize nasip eyle. Bizleri verdiğimiz sözlere, imzaladığımız antlaşmalara ve ahdimize sadık kalan, dürüstlükten asla sapmayan güvenilir kullarından eyle. Bizi inanç kardeşliğinin sıcaklığından mahrum bırakma. Amin.”

Enfâl Suresi’nin 72. Ayeti Işığında Hadisler

• “Müslüman, Müslümanın kardeşidir. Ona zulmetmez, onu (düşmanına veya tehlikeye) terk etmez. Kim kardeşinin bir ihtiyacını giderirse, Allah da onun bir ihtiyacını giderir.” (Buhari, Müslim).

• “Ensar’ı ancak mümin olan sever, onlara ancak münafık olan buğzeder (kin besler). Kim Ensar’ı severse Allah da onu sever; kim onlara buğzederse Allah da ona buğzeder.” (Buhari, Müslim).

• “Gerçek muhacir, Allah’ın yasakladığı kötülükleri ve günahları terk eden (onlardan hicret eden) kimsedir.” (Buhari).

Enfâl Suresi’nin 72. Ayeti Işığında Sünnet-i Seniyye

Peygamber Efendimiz (s.a.v), bu ayetteki hukuku hayatın merkezine iki devasa pratikle yerleştirmiştir. Birincisi; Medine’ye adım atar atmaz Muhacirlerle Ensar’ı Mescid-i Nebevî’de toplayıp “Muâhât” (Kardeşlik Sözleşmesi) yapmış ve onları ikişer ikişer kardeş ilan etmiştir. İkincisi ve daha sarsıcı olanı ise; “antlaşmalı kavme karşı yardım edilmez” emrinin uygulamasıdır. Hudeybiye Barış Antlaşması imzalanırken, henüz antlaşmanın mürekkebi kurumadan, Mekke’de zincirlere vurulmuş olan ve kaçıp sığınan Ebu Cendel (r.a.) kan revan içinde çıkagelmiş ve “Ey Müslümanlar, beni bu zalimlere mi teslim edeceksiniz?” diye feryat etmiştir. Sahabenin kılıçlarına sarılıp ağladığı o an, Efendimiz (s.a.v) yüreği kan ağlayarak Ebu Cendel’e şöyle demiştir: “Ey Ebu Cendel, sabret! Biz bu kavimle bir antlaşma yaptık ve Allah adına onlara söz verdik. Biz sözümüzden dönmeyiz. Muhakkak Allah sana bir çıkış yolu yaratacaktır.” Sünnet-i Seniyye; devletin attığı imzanın, duygusallığın ötesinde bir şeref meselesi olduğunu tüm dünyaya kanıtlamaktır.

Ayetten Çıkarılacak Dersler ve Hikmetler

• Kardeşliğin Yeniden İnşası: İslam, kabile ve kan bağını “biyolojik” bir zorunluluk olarak görür; ancak asıl “sosyolojik ve siyasi” birliği iman, fedakârlık ve hicret (hedef birliği) üzerine kurar.

• Hicretin Siyasi Boyutu: Hicret sadece yer değiştirmek değildir; inancın yaşanabildiği bir siyasi otoritenin (devletin) vatandaşı olma iradesidir. Sınır dışındakiler manevi kardeştir ama siyasi “veli” (vatandaş) değildir.

• Mazluma Yardım ve Gerçekçilik: Sınır ötesindeki Müslümanlara dini baskı gördüklerinde yardım etmek farzdır. Ancak devlet, gücünü ve imzaladığı resmi sözleşmeleri hesaba katarak uluslararası krizleri akılla yönetmelidir.

• Ahde Vefa İlkesi: Bir Müslüman devletin dürüstlüğü, dindaşı için bile olsa verdiği sözü bozmamasına dayanır. Kâfir bir devletle yapılan sözleşme, dini mazeretlerle ihlal edilemez.

• Ensar Ruhu: Bir insanın sadece maddi varlığıyla değil, yurdundan sürülmüş birine kalbini ve evini açmasıyla (âvev) toplumun koruyucu velisi (evliyâu ba’d) seviyesine çıkmasıdır.

Özet:

İman edip hicret eden Muhacirler ile onları barındıran Ensar’ın birbirlerinin asıl dostu ve velisi oldukları; hicret etmeyen müminlere ise siyasi bir koruma sorumluluğu bulunmadığı, ancak din uğrunda yardım isterlerse -arada antlaşma bulunan devletler hariç- onlara yardım edilmesinin farz olduğu bildirilmektedir.

İniş Tarihi ve Nüzul Ortamı:

Hicretin 2. yılında, Bedir Savaşı’nın ardından nazil olmuştur. Medine’de İslam devletinin otoritesinin tamamen hissedilmeye başlandığı bu dönemde; toplumun iç dinamiklerini (Ensar-Muhacir ilişkisini) düzenlemek ve Mekke’de kalan zayıf Müslümanların hukuki statüsünü (uluslararası devletler hukukunu) netleştirmek amacıyla inmiştir.

Önceki ve Sonraki Ayetlerle Bağlantısı:

70 ve 71. ayetler savaş meydanındaki esirleri ve onlara yapılacak muameleyi işlemişti. Dış düşman ve esirler konusu kapandıktan sonra 72. ayet iç siyasete, vatandaşlığa ve kardeşliğe (velâyete) geçti. Surenin bu kapanış bölümünde, 73. ayet ise madalyonun diğer yüzünü gösterecek; “Kâfirler de birbirlerinin velileridir (dostları ve müttefikleridir). Eğer siz de aranızda bu velâyeti (kardeşliği) uygulamazsanız, yeryüzünde büyük bir fitne ve fesat çıkar” denilerek, İslami dayanışmanın terk edilmesinin küresel yıkıma sebep olacağı uyarısı yapılacaktır.

Sonuç:

Aynı kıbleye dönenler, aynı hedefe yürümedikleri sürece gerçek bir güç olamazlar. Sınırları çizen kan ve toprak değil, verilen söze sadakat ve kalplerdeki imandır.

Sıkça Sorulan Sorular

1. Ensar ve Muhacir kimdir?

Muhacir; inançları uğruna Mekke’deki evlerini, mallarını ve akrabalarını bırakarak Allah’ın ve Peygamberinin emriyle Medine’ye göç eden Müslümanlardır. Ensar; Medine’nin yerlisi olan, Muhacirlere kapılarını, evlerini ve kalplerini açarak onlara her türlü yardımı (nusret) sağlayan fedakâr Müslümanlardır.

2. Ayetteki “Velâyet” (ba’duhum evliyâu ba’d) ne anlama gelir?

Velâyet; dostluk, dayanışma, koruyuculuk, siyasi ittifak ve müttefiklik demektir. İslam’ın ilk dönemlerinde bu kavram “mirasçılık” hakkını da kapsayacak kadar hukuki ve derindi. Bir Muhacir ile bir Ensar, birbirlerinin en yakın varisi ve siyasi hamisi kabul edilmişti.

3. Hicret etmeyen müminlerin durumu neden farklı tutulmuştur?

İslam devleti (Medine), kendi siyasi sınırları içinde yaşamayan, otoritesini tanımayan, vergi ve askerlik sistemine dâhil olmayan (Mekke’de kalan) müminler üzerinde doğrudan siyasi ve hukuki bir koruma (velâyet) yetkisine sahip değildir. Bu, İslam’ın coğrafi sınırları ve devlet otoritesini tanıyan rasyonel bir hukuk sistemidir.

4. “Din hususunda yardım istemek” ne demektir?

Mekke’de veya başka bir ülkede kalan Müslümanların, sırf inançlarından dolayı işkence, baskı (asimilasyon) görmeleri veya dinlerini yaşamalarının engellenmesi durumunda İslam devletinden canlarının kurtarılması için talepte bulunmalarıdır.

5. Antlaşmalı bir kavme karşı neden yardım edilmez?

İslam, “ahde vefa”yı (sözünde durmayı) inancın temeli sayar. Sınır dışındaki bir Müslüman zulüm görse dahi, eğer o zalim devlet ile İslam devleti arasında geçerli bir “barış ve saldırmazlık antlaşması (mîsâk)” varsa, o antlaşma süresi dolmadan veya hukuken bozulmadan askeri müdahale yapılamaz. Ahlak, çıkardan üstündür.

6. Hudeybiye Antlaşması’ndaki Ebu Cendel olayı bu ayetle nasıl ilişkilidir?

Mekke’de işkence gören Müslüman Ebu Cendel, Hudeybiye Antlaşması yapıldığı sırada kaçıp Müslümanlara sığınmış ve yardım istemişti. Ancak antlaşma maddesi “Mekke’den kaçanlar iade edilecek” diyordu. Peygamberimiz (s.a.v) içi kan ağlamasına rağmen, bu ayetin ruhuna uygun olarak (antlaşmayı bozmamak için) onu geri iade etmiş, sözünden dönmemiştir.

7. Günümüzde “hicret” kavramı nasıl anlaşılmalıdır?

Tarihsel hicret (Mekke’den Medine’ye) bitmiş olsa da, manevi hicret kıyamete kadar devam eder. Peygamberimiz (s.a.v) “Gerçek muhacir, günahları terk edendir” buyurmuştur. Ayrıca inancını yaşayamadığı bir coğrafyadan özgür olduğu bir coğrafyaya göçmek de fiili hicretin devam eden boyutudur.

8. İslam’da kardeşlik kan bağından üstün müdür?

Evet. Bedir Savaşı’nda Müslümanlar kendi babalarına, amcalarına ve kardeşlerine karşı savaşmış; ancak Medine’deki Ensar kardeşleriyle (kan bağları olmamasına rağmen) omuz omuza can vermişlerdir. İslam, biyolojik bağı reddetmez, akrabalık bağını (sıla-i rahim) korur; ama siyasi ve itikadi olarak inanç bağını zirveye yerleştirir.

9. Muhacirlerin mallarıyla ve canlarıyla cihad etmesi ne demektir?

Onlar inançları uğruna Mekke’deki devasa servetlerini, evlerini ve dükkanlarını bir gecede feda etmiş (mal ile cihad) ve yollara düşerek her türlü ölüm tehlikesini göze almışlardır (can ile cihad). Cihad sadece silah tutmak değil, inanç için en ağır bedelleri ödeyebilmektir.

10. Ayette Ensar’ın barındırması (âvev) nasıl gerçekleşmiştir?

Medineli Ensar, sadece misafir ağırlamamıştır. Onlar, sahip oldukları evleri ortadan ikiye bölmüş, hurma bahçelerinin yarısının tapusunu Muhacir kardeşlerine vermiş ve onları ticaret ortakları yapmışlardır. Yeryüzü tarihinde böyle bir sivil dayanışmanın (barındırma ve yardımlaşmanın) ikinci bir örneği yoktur.

11. Bu ayetteki miras hükmü geçerliliğini korumakta mıdır?

Hayır. İslam’ın ilk yıllarındaki o olağanüstü dayanışmayı pekiştirmek için getirilen “din kardeşinin birbirine varis olması” kuralı, İslam devleti güçlenip normalleşince Enfâl Suresi 75. ayet ile neshedilmiş (değiştirilmiş); miras sistemi tekrar akrabalık (kan) bağına geri döndürülmüştür. Ancak sosyal ve siyasi yardımlaşma (velâyet) aynen devam etmektedir.

12. Ayetin sonundaki “Allah yaptıklarınızı görendir” (Basîr) uyarısı neyi amaçlar?

Muhacirin gerçekten ihlasla mı göç ettiğini, Ensar’ın gösteriş için mi yoksa samimiyetle mi evini açtığını ve devletin antlaşmalara sadık kalıp kalmadığını sadece Allah bilir. Bu uyarı, diplomasinin, siyasetin ve sosyal yardımlaşmanın arka planındaki gizli niyetlerin ilahi bir kamera (Basîr) tarafından saniye saniye kaydedildiğini hatırlatır.