Allah, Kibirli ve Övünen Kimseleri Neden Sevmez?

Kur’an-ı Kerim, Nisa Suresi, 37. Ayet-i Kerimede Anlatılmak İstenenler

Bu ayet, bir önceki ayetin sonunda bahsedilen ve Allah’ın sevmediği “kibirli ve böbürlenen” (muhtâlen fahûrâ) kimselerin kimler olduğunu ve onların en belirgin üç temel özelliğini açıklar. Bu özellikler; kişisel bir hastalık olan “cimrilik”, bu hastalığı topluma yayan “cimriliği emretmek” ve Allah’ın lütfunu inkâr anlamına gelen “nimetleri gizlemektir”. Ayet, bu nankörce tavrın karşılığının “alçaltıcı bir azap” olduğunu bildirerek sona erer.

Ayet-i Kerime

Arapça Okunuşu: اَلَّذ۪ينَ يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ وَيَكْتُمُونَ مَٓا اٰتٰيهُمُ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِه۪ؕ وَاَعْتَدْنَا لِلْكَافِر۪ينَ عَذَابًا مُه۪ينًاۚ

Türkçe Okunuşu: Elleżîne yebḣalûne veye/murûne-nnâse bilbuḣli veyektumûne mâ âtâhumu(A)llâhu min faḍlih(i)(k) vea’tednâ lilkâfirîne ‘ażâben muhînâ(n)

Elmalılı Hamdi Yazır Meali: “Onlar ki, hem kıskanır (cimrilik ederler), hem de herkese kıskançlık (cimrilik) tavsiye ederler ve Allah’ın kendilerine lütfundan verdiği şeyleri gizlerler. Biz kâfirler için alçaltıcı bir azap hazırladık.”

Peygamber Efendimiz’in (s.a.v) Nisa Suresi’nin 37. Ayeti Işığında Duası

Bu ayet, imanın ruhuna aykırı olan ve toplumsal dayanışmayı dinamitleyen cimrilik hastalığının ne kadar tehlikeli olduğunu gözler önüne serer. Mü’minin duası, bu yıkıcı ahlaki hastalıktan ve onun hem bireysel hem de toplumsal yansımalarından Allah’a sığınmaktır.

Cimrilikten ve Nankörlükten Sığınma Duası: “Ya Rabbi! Bizleri, cimrilik eden, cimriliği başkalarına da emreden ve lütfundan verdiğin nimetleri gizleyen o nankör kimselerden eyleme. Kalbimize cömertlik ve infak sevgisi ver. Elimizdekini, Senin bir lütfun (fadl) olarak görmeyi ve onu muhtaçlarla paylaşarak şükrünü eda etmeyi bizlere nasip et.”

Allah’ın Sevgisine Layık Olma Duası: “Allah’ım! Bizi, sevmediğin kibir, böbürlenme ve cimrilik gibi kötü sıfatlardan arındır. Bizi, Senin “kâfirler” (nankörlük edenler) için hazırladığın o alçaltıcı azaptan muhafaza eyle. Ahlakımızı, Senin ve Resûlün’ün sevdiği cömertlik, tevazu ve şükür ahlakıyla güzelleştir.”

Nisa Suresi’nin 37. Ayeti Işığında Hadisler

Ayette lanetlenen cimrilik (buhl), hadis-i şeriflerde imana zıt ve toplumları helake götüren bir hastalık olarak tanımlanmıştır.

Cimrilik ve İmanın Bir Arada Bulunmaması: Peygamber Efendimiz (s.a.v), bu iki sıfatın aynı kalpte barınamayacağını kesin bir dille ifade etmiştir: “Bir kulun kalbinde, iman ile cimrilik asla bir araya gelmez.” (Nesâî, Cihâd, 8). Bu hadis, cimriliğin sadece bir karakter kusuru değil, aynı zamanda imanın kemaline ve ruhuna aykırı, derin bir manevi hastalık olduğunu gösterir.

Cimriliğin Yıkıcı Etkisi: Cimriliğin sadece bireysel değil, toplumsal bir felaket olduğunu Peygamberimiz (s.a.v) şöyle açıklamıştır: “Cimrilikten sakınınız! Çünkü o, sizden öncekileri helâk etmiş; onları, birbirlerinin kanlarını dökmeye ve haramlarını helâl saymaya sevketmiştir.” (Müslim, Birr, 56). Bu, ayetteki “insanlara cimriliği emrederler” ifadesinin ne kadar tehlikeli olduğunu gösterir. Cimriliğin yayılması, toplumda merhameti yok eder, çatışmayı ve haksızlığı körükler.

Nimetleri Gizlemek (İlmi Gizlemek Örneği): Ayette geçen “Allah’ın lütfundan verdiği şeyleri gizlerler” ifadesi, sadece malı değil, ilim gibi manevi nimetleri de kapsar. Peygamberimiz (s.a.v) bu konuda şöyle uyarmıştır: “Her kim bildiği bir ilim (kendisine sorulduğunda) gizlerse, kıyamet gününde ağzına ateşten bir gem vurulur.” (Ebû Dâvûd, İlim, 9; Tirmizî, İlim, 3).

Nisa Suresi’nin 37. Ayeti Işığında Sünnet-i Seniyye

Peygamber Efendimiz’in (s.a.v) hayatı, bu ayette kınanan üç özelliğin tam zıddını temsil eder.

Cömertliğin Zirvesi: Peygamberimiz (s.a.v), insanların en cömertiydi. Kendisinden bir şey istendiğinde asla “yok” demezdi. Elindekini hemen verir, bir şeyi olduğundan daha fazla saklamazdı. Onun hayatı, cimriliğe karşı açılmış bir savaştı. Cömertliğe Teşvik Etmesi: O, sadece kendi cömert olmakla kalmaz, ashabını da sürekli infak etmeye, sadaka vermeye ve cömert olmaya teşvik ederdi. Yani, “insanlara cimriliği emredenlerin” tam aksine, “insanlara cömertliği emrederdi”. Nimetleri Paylaşması: Peygamberimiz, Allah’ın kendisine verdiği vahiy (ilim) nimetini de, eline geçen mal nimetini de asla gizlememiştir. Her bildiğini öğretmiş, eline geçen her şeyi muhtaçlarla paylaşmıştır. Onun hayatı, Allah’ın lütfunu (fadl) gizlemek değil, onu ilan etmek ve yaymak üzerine kuruluydu.

Ayetten Çıkarılacak Dersler ve Hikmetler

Bu ayet, bir önceki ayette bahsedilen kibirli ve nankör karakterin psikolojik ve sosyal portresini çizer:

1. Günahın Üç Aşaması: Ayet, cimrilik günahının nasıl üç aşamada yayıldığını ve derinleştiğini gösterir:
   • Bireysel Eylem (Cimrilik): Kişi, önce kendisi vermeyerek bu hastalığa yakalanır.
   • Sosyal Telkin (Cimriliği Emretmek): Sonra, kendi davranışını normalleştirmek ve başkalarının cömertliğinden rahatsız olduğu için, bu hastalığı başkalarına da bulaştırmaya çalışır.
   • İlahi Lütfu İnkâr (Nimetleri Gizlemek): En sonunda bu hal, bir yaşam biçimine dönüşür ve kişi, sahip olduğu şeylerin Allah’ın bir lütfu olduğunu unutur veya kasten gizler. Bu, nankörlüğün (küfrân-ı nimet) en bariz şeklidir.
2. Cimrilik ve Kibir İlişkisi: Bir önceki ayetin sonunda kibirden bahsedilip hemen ardından bu ayette cimrilikten bahsedilmesi, bu iki ahlaki hastalığın birbiriyle olan derin bağını gösterir. Kibirli insan, kendini başkalarından üstün gördüğü için, sahip olduğu nimetleri onlarla paylaşmaya tenezzül etmez. Cimrilik, genellikle kibrin ve nankörlüğün bir sonucudur.
3. “Kâfirîn” Kelimesinin Derin Anlamı: Ayetin sonunda bu kişilere “kâfirler için” azap hazırlandığının belirtilmesi çok manidardır. “Kâfir” kelimesinin kök anlamı “örten, gizleyen” demektir. Bu insanlar, Allah’ın nimetlerini (hem mal hem ilim) örttükleri ve gizledikleri için, bu isimle anılmaya hak kazanmışlardır. Bu, ameli bir nankörlüğün, itikadi bir inkâra ne kadar yakın ve benzer olduğunu gösteren sert bir uyarıdır.
4. Cezanın Adaleti (“Azâben Mühînâ”): Bir önceki ayette “kibirli ve böbürlenen” olarak tanımlanan bu karakterin cezasının “alçaltıcı bir azap” (azâben mühînâ) olması, ilahi adaletin mükemmelliğini gösterir. Dünyada kibirle kendini yücelten, ahirette zilletle alçaltılır.

Önceki ve Sonraki Ayetlerle Bağlantısı

• Önceki Ayet (Nisa Suresi 36. Ayet): 36. ayet, “ihsan” ahlakını emretmiş ve “Allah kibirlenip böbürlenenleri sevmez” diyerek sona ermişti. Bu 37. ayet ise, o kibirli ve böbürlenenlerin kimler olduğunu, onların en belirgin sıfatının “cimrilik” olduğunu açıklayarak, bir önceki ayetin tefsirini yapar ve onu tamamlar.
• Sonraki Ayet (Nisa Suresi 38. Ayet): 37. ayet, Allah’ın sevmediği birinci grup olan “cimrileri” tanımladı. Bir sonraki 38. ayet ise, Allah’ın sevmediği ikinci bir grubu tanımlamaya devam eder: “Mallarını, insanlara gösteriş için (riyâen) harcayanlar…” Böylece Kur’an, mali ibadetleri ifsat eden iki temel hastalığı peş peşe zikreder: Hiç vermemek (cimrilik) ve yanlış niyetle (gösteriş için) vermek. İkisinin de ortak noktası, amelin Allah için yapılmamasıdır.

Özet:

Nisa Suresi’nin 37. ayetinde, Allah’ın sevmediği kibirli ve böbürlenen kişilerin özellikleri sıralanır. Bu kişiler, kendileri cimrilik eden, başkalarına da cimriliği tavsiye eden ve Allah’ın kendilerine lütfundan verdiği nimetleri (mal, ilim vb.) gizleyenlerdir. Ayet, Allah’ın bu tür nankör “kâfirler” için onur kırıcı ve alçaltıcı bir azap hazırladığını bildirir.

İniş Tarihi ve Nüzul Ortamı:

Medine döneminde, İslam’ın sosyal dayanışma ve infak ahlakını tesis ederken, bu ahlakın önündeki en büyük engellerden biri olan cimrilik hastalığını ve onun arkasındaki kibir ve nankörlük psikolojisini tedavi etmek amacıyla nazil olmuştur.

İcma:

Cimriliğin (buhl) ve başkalarını cimriliğe teşvik etmenin, haram olan büyük ahlaki günahlardan olduğu konusunda İslam alimleri arasında tam bir icma (görüş birliği) vardır.

Sonuç:

Bu ayet-i kerime, sadece mali bir tutum olan cimriliği değil, onun arkasındaki bütün bir ahlaki ve manevi çürümeyi deşifre eder. Cimriliğin, bireysel bir kusurdan başlayıp, toplumsal bir telkine ve nihayetinde ilahi lütfu inkâr eden bir nankörlüğe nasıl dönüştüğünü gösterir. Ayet, mü’mine, cömertliğin sadece el açıklığı değil, aynı zamanda Allah’ın lütfunu itiraf eden ve O’nun yayılmasını arzu eden şükür sahibi bir kalbin yansıması olduğunu öğretir.