Savaşa Katılmayıp Yeryüzü Kendilerine Dar Gelen Üç Sahabeye Ne Oldu?

7 dakika okuma

لَّقَد تَّابَ ٱللَّهُ عَلَى ٱلنَّبِىِّ وَٱلْمُهَٰجِرِينَ وَٱلْأَنصَارِ ٱلَّذِينَ ٱتَّبَعُوهُ فِى سَاعَةِ ٱلْعُسْرَةِ مِنۢ بَعْدِ مَا كَادَ يَزِيغُ قُلُوبُ فَرِيقٍ مِّنْهُمْ ثُمَّ تَابَ عَلَيْهِمْ ۚ إِنَّهُۥ بِهِمْ رَءُوفٌ رَّحِيمٌ

Türkçe Okunuşu:

Ve aleş selâsetillezîne hullifû, hattâ izâ dâkat aleyhimul ardu bimâ rahubet ve dâkat aleyhim enfusuhum ve zannû en lâ melcee minallâhi illâ ileyh(ileyhi), summe tâbe aleyhim li yetûbû, innallâhe huvet tevvâbur rahîm(rahîmu).

Elmalılı Hamdi Yazır Meali:

“(Savaştan) geri bırakılan üç kişinin de (tövbelerini kabul etti). Yeryüzü bütün genişliğine rağmen onlara dar gelmiş, vicdanları da kendilerini sıktıkça sıkmış, böylece Allah(ın azabın)dan yine Allah’a sığınmaktan başka çare olmadığını anlamışlardı. Sonra (eski hallerine) dönsünler diye, onların tövbelerini de kabul etti. Şüphesiz Allah, tövbeyi çok kabul eden ve çok merhamet edendir.”

Ayetin Detaylı Tefsiri

Tevbe Suresi’nin 118. ayeti, elli gün süren nefes kesici bir psikolojik imtihanın, gözyaşlarıyla yıkanmış bir bekleyişin ve dürüstlüğün ödediği en ağır bedelin ardından gelen muazzam bir ilahi beraat fermanıdır. Surenin 106. ayetinde, Tebük Seferi’ne mazeretsiz katılmayan ancak münafıklar gibi yalan uydurmayıp doğruyu söyleyen Ka’b bin Mâlik, Mürâre bin Rebî ve Hilâl bin Ümeyye’nin (r.a.) hükümlerinin Allah’a ertelendiğini işlemiştik. İşte bu ayet, o karanlık ve boğucu elli günün şafağında patlayan rahmet güneşidir.

Sohbet üslubuyla o benzersiz ruhsal daralmanın içine girelim: Ayet, “Ve aleş selâsetillezîne hullifû” (Geri bırakılan üç kişinin de tövbelerini kabul etti) müjdesiyle başlar. Neden geri bırakılanlar? Çünkü münafıklar yalan söyleyip zahiren affedilmiş ve toplumun içine karışmışlardı. Ancak bu üç dürüst yiğit, ilahi mahkemenin kararını beklemek üzere toplumdan tamamen izole edilmiş, yapayalnız bırakılmışlardı. Peygamber Efendimiz (s.a.v) onlarla konuşmayı yasaklamış, kırkıncı günden sonra eşlerinin de yanlarından ayrılmasını emretmişti.

İşte bu tecridin (boykotun) onlarda yarattığı o dehşetli psikolojiyi Kur’an kâinatın en sarsıcı tasviriyle çizer: “Hattâ izâ dâkat aleyhimul ardu bimâ rahubet” (Yeryüzü bütün genişliğine rağmen onlara dar gelmişti). Medine sokaklarına çıkıyorlar, selam veriyorlar, kimse selamlarını almıyordu. Dağlara, bağlara çıkıyorlar ancak koskoca yeryüzü onları boğuyordu. İnsan sosyal bir varlıktır; toplum onu dışladığında, saraylar bile ona zindan olur. Yeryüzünün daralması yetmezmiş gibi ikinci ve daha ağır bir kriz baş gösterdi: “Ve dâkat aleyhim enfusuhum” (Vicdanları/kendi iç dünyaları da kendilerini sıktıkça sıktı). Dışarıdan dışlanmak bir yere kadar katlanılabilirdi ama insanın kendi vicdanıyla baş başa kalması, “Ben Allah’ın Resulünü o kavurucu çölde nasıl yalnız bıraktım!” diyerek kendini yemesi, ruhsal bir çöküntünün (depresyonun) en dip noktasıydı. Ruhları göğüs kafeslerine sığmaz olmuştu.

Ancak bu dibe vuruş, onları isyana değil, kâinatın en büyük teolojik hakikatine ulaştırdı: “Ve zannû en lâ melcee minallâhi illâ ileyh” (Böylece Allah’tan yine Allah’a sığınmaktan başka sığınacak hiçbir yer olmadığını anladılar/yakînen bildiler). Şeytan onlara “Gassan kralına git, Hristiyan ol, seni baş tacı yapsınlar” diye fısıldamış ama onlar bu tuzağı reddetmişlerdi. Bildiler ki; Allah’ın gazabından kaçılacak yegâne yer, yine Allah’ın rahmet kucağıdır. Kul, Rabbiyle arasındaki bağı kopardığında gidecek başka hiçbir evren yoktur.

Bu muazzam teslimiyetin ardından final gelir: “Summe tâbe aleyhim li yetûbû” (Sonra eski hallerine dönsünler diye onların tövbelerini kabul etti). İlahi şefkat, onların bu samimi acısını ve dürüstlüğünü karşılıksız bırakmamış; onları kıyamete kadar Kur’an’da övülecek, temizlikleri ayetle tescillenmiş “Tevvâb ve Rahîm” isminin tecelligâhı olan şanlı bir makama yükseltmiştir.

İcma

İslam fıkıh ve usul âlimleri; “Büyük bir günah işleyen veya dini bir farzı alenen terk eden kimselerin ıslahı (tövbe etmeleri) amacıyla İslam toplumunun veya devletinin onlara manevi boykot (hecr) uygulamasının caiz olduğu; ancak bu boykotun kişinin dinden çıkmasına (irtidat etmesine) yol açmayacak ölçüde ve tamamen onu Allah’a döndürme (şefkat) niyetiyle yapılması gerektiği; kişinin samimi tövbesinin anlaşıldığı andan itibaren tüm dışlamanın derhal kaldırılarak ona kucak açılmasının farz olduğu” hususunda mutlak icma (görüş birliği) etmişlerdir.

Tevbe Suresi’nin 118. Ayeti Işığında Duası

“Allah’ım! Sana sığınıyorum senin gazabından yine senin rızana, senin cezandan yine senin affına. Sen, hataları yüzünden yeryüzü bütün genişliğine rağmen kendilerine dar gelen, vicdanlarının sıkıntısıyla boğulan o üç yiğit sahabeni yalnız bırakmadığın gibi bizleri de nefsimizin karanlıklarında yalnız bırakma. Rabbimiz! Bize, senin rahmetinden başka sığınacak hiçbir makam olmadığını yakînen hissettir. İşlediğimiz kusurlar yüzünden iç dünyamız daraldığında, bize ‘Tevvâb ve Rahîm’ isminle genişlik ver ve tövbelerimizi kabul buyur. Amin.”

Tevbe Suresi’nin 118. Ayeti Işığında Hadisler

“Allah’a yemin ederim ki, Allah Teâlâ’nın beni İslam’la şereflendirmesinden sonra, Peygamber (s.a.v)’e o gün (Tebük dönüşü) doğruyu söylememden daha büyük bir nimet verdiğini hatırlamıyorum. Eğer yalan söyleseydim, yalan söyleyenlerin (münafıkların) helak olduğu gibi ben de helak olurdum.” (Buhari, Megâzî – Ka’b bin Mâlik’in kendi kıssasını anlatırken ettiği yemin).
“Allah bir kulunun tövbe etmesine, sizden birinizin ıssız bir çölde devesini kaybedip sonra aniden bulduğunda duyduğu sevinçten çok daha fazla sevinir.” (Müslim, Tevbe).
Ka’b bin Mâlik anlatıyor: “Mescide girip Resulullah (s.a.v)’e selam verdim. Yüzü sevinçten şimşek gibi parlıyordu. Bana dedi ki: ‘Müjdeler olsun sana! Annenden doğduğundan beri üzerinden geçen en hayırlı günü sana müjdeliyorum! Bu af benden değil, doğrudan Allah’tandır.'” (Buhari, Müslim).

Tevbe Suresi’nin 118. Ayeti Işığında Sünnet-i Seniyye

Peygamber Efendimiz (s.a.v), bu üç sahabenin affedildiğini bildiren ayet gecenin son üçte birinde (teheccüd vaktinde) inince, Sünnet-i Seniyye’nin o muazzam “müjdeleme (tebşir)” ahlakını ortaya koymuştur. Efendimiz sabahı bile bekleyememiş, sevincini eşiyle paylaşmış ve sabah namazından hemen sonra sahabelere “Kardeşleriniz affedildi, onlara müjde verin!” emrini vermiştir. Sahabeler atlarına atlayarak, dağlara tırmanıp bağırarak bu müjdeyi ulaştırmak için adeta yarışmışlardır. Müjdeyi duyan Ka’b bin Mâlik ise derhal “Secde-i Şükür” (şükür secdesi)ne kapanmıştır. Sünnet-i Seniyye; günahından dönen bir kardeşi dışlamaya devam etmek değil, onun manevi kurtuluşunu bir bayram coşkusuyla kutlamak ve ilahi nimetler karşısında derhal şükür secdesine kapanarak Allah’ı yüceltmektir.

Ayetten Çıkarılacak Dersler ve Hikmetler

Dürüstlüğün Nihai Zaferi: Yalan, insanı anlık olarak kurtarır ama ebediyen mahveder. Doğruluk ise elli gün cehennem azabı çektirse de sonucunda ayetle sabit olan muazzam bir kurtuluş ve şeref getirir.
Vicdanın Daralması Bir Nimettir: Günah işleyen bir insanın iç dünyasının daralması (dâkat aleyhim enfusuhum), kalbin henüz ölmediğinin ve imanın hayatta olduğunun en büyük kanıtıdır. Vicdan azabı, ruhun şifa bulma sancısıdır.
Tek Sığınak: İnsanlar dünyada makamlara, paralara veya güçlü dostlara sığınırlar. Ancak ilahi bir kriz anında, sığınılacak tek yerin yine o krizin sahibi olan Allah olduğu gerçeği, tevhidin ulaştığı en sarsılmaz zirvedir.
Toplumsal Disiplinin Şefkatle Bitişi: İslam toplumu hatayı cezasız bırakmaz ancak cezanın amacı intikam değil, onarımdır. Tövbe gerçekleştiği an, o suçlu kişi eskisinden daha çok sevilerek topluma geri kazandırılır.

Özet:

Savaşa mazeretsiz katılmayan ancak doğruyu söyleyerek hükmü elli gün ertelenen o üç sahabenin; yeryüzü ve vicdanları kendilerine dar geldikten ve Allah’tan başka sığınacak yer olmadığını anladıktan sonra, Allah’ın onların tövbelerini kabul ettiği bildirilmektedir.

İniş Tarihi ve Nüzul Ortamı:

Hicretin 9. yılında, Tebük Seferi’nin ardından yaşanan elli günlük boykotun (hecr) son gecesinde, sabah namazına yakın bir vakitte nazil olmuştur. Doğruluktan ayrılmayan, günahlarının bedelini gözyaşı ve tarifsiz bir psikolojik baskıyla ödeyen Ka’b, Mürâre ve Hilâl’in (r.a.) o samimi bekleyişlerini sonsuz bir ilahi şefkatle taçlandırmak için inmiştir.

Önceki ve Sonraki Ayetlerle Bağlantısı:

ayette, Zorluk Saatinde (Tebük’te) Peygambere uyan Muhacir ve Ensar’ın tövbelerinin kabul edildiği anlatılmıştı. 118. ayet, o sefere katılamayıp geride kalan ama dürüstlükle hatalarını itiraf eden o meşhur üç yiğidi de bu geniş rahmet halkasına dâhil etti. Hemen peşinden gelecek olan 119. ayet ise bu olayın kâinata verdiği o en büyük evrensel dersi özetleyecek ve: “Ey iman edenler! Allah’tan korkun ve (Ka’b bin Malik gibi) sadıklarla (doğru sözlü olanlarla) beraber olun…” diyerek, kurtuluşun ancak doğrulukla mümkün olacağını emredecektir.

Sonuç:

Allah’ın rahmetinden umut kesmeyen ve O’nun gazabından kaçmak için yine O’nun merhamet eteğine sımsıkı yapışan hiçbir günahkâr, yeryüzünün dar sokaklarında ebediyen sahipsiz bırakılmaz.

Sıkça Sorulan Sorular

1. Ayette bahsedilen “Geri bırakılan üç kişi” kimlerdir?

Tebük Seferi’ne mazeretsiz olarak katılmayan ancak münafıklar gibi sahte bahaneler uydurmayıp suçlarını dürüstçe itiraf eden Ka’b bin Mâlik, Mürâre bin Rebî ve Hilâl bin Ümeyye isimli üç samimi sahabedir.

2. “Yeryüzünün onlara dar gelmesi” (Dâkat aleyhimul ardu) ne anlama gelir?

İslam toplumunun elli gün boyunca onlara uyguladığı tam bir sosyal boykot (hecr) nedeniyle, kimsenin onlarla konuşmaması, selamlarını almaması ve onları tamamen yalnızlığa mahkûm etmesi sonucu hissettikleri devasa dışlanmışlık ve yalnızlık psikolojisidir.

3. “Vicdanlarının / Nefislerinin daralması” nasıl bir ruh hâlidir?

Bu durum, dışlanmanın ötesinde kişinin kendi içine dönerek yaşadığı devasa pişmanlık, suçluluk duygusu ve “Ben bu hatayı nasıl yaptım!” diyerek kendi kendini yiyip bitirdiği, kalbin fiziksel olarak bile göğüs kafesine sığmadığı şiddetli bir ruhsal bunalımdır.

4. “Allah’tan yine Allah’a sığınmak” ilkesi neyi öğretir?

İnsan bir suç işlediğinde adaletten kaçacak yer arar. Ancak Allah’a karşı işlenen bir suçta kaçacak başka bir evren veya güç yoktur. Allah’ın azabından kurtulmanın tek yolu, O’nun o sonsuz rahmetine ve merhametine iltica etmektir (sığınmaktır).

5. Bu üç sahabenin suçu neydi ki bu kadar ağır bir bedel ödediler?

Tebük Seferi gibi dinin varlık-yokluk mücadelesinin verildiği, çok zorlu (Sâatü’l-Usre) bir dönemde, hiçbir geçerli mazeretleri yokken sırf nefislerinin erteleme (tembellik) hastalığına yenik düşerek Allah’ın ordusunu yalnız bırakmalarıydı.

6. Tövbenin kabulü neden anında değil de 50 gün sonra (gecikmeli) gelmiştir?

Allah, onların içlerindeki kibri tamamen kırmak, o rehaveti söküp atmak, yalan söyleyen münafıklarla aralarındaki o “doğruluk” farkını keskinleştirmek ve kıyamete kadar gelecek ümmete büyük bir dürüstlük/sabır dersi vermek için bu affı bekletmiş, onları manevi bir fırında pişirmiştir.

7. Ka’b bin Mâlik’e müjde nasıl ulaştırılmıştır?

Sabah namazından sonra affedildiklerini öğrenen sahabeler büyük bir coşkuyla atlara binip ve Sel’ dağına tırmanıp bağırarak bu müjdeyi Ka’b’a ulaştırmak için adeta yarışmışlar, onun sevincine ortak olmuşlardır.

8. Ka’b bin Mâlik müjdeyi alınca ne yapmıştır ve bu bize ne öğretir?

Müjdeyi duyduğu an hemen yere kapanarak “Secde-i Şükür” (şükür secdesi) yapmıştır. Bu eylem, insanın dünyevi veya uhrevi çok büyük bir nimet veya kurtuluş haberi aldığında derhal Allah’a secde ederek şükretmesinin (Sünnet) en güzel örneğidir.

9. Ayette “Tâbe aleyhim li yetûbû” (Tövbeye dönsünler diye onların tövbesini kabul etti) ne demektir?

Bunun anlamı, Allah’ın önce onlara o pişmanlık ve tövbe etme gücünü/iradesini ilham etmesi, onların bu iradeyle tövbe etmesi ve ardından Allah’ın bu eylemi şefkatle kabul etmesidir. Yani tövbenin başı da sonu da Allah’ın lütfudur.

10. Ehl-i Sünnet inancına göre bu ayet Sahabe neslini nasıl temize çıkarır?

Bazı sapkın fırkalar sahabeleri ihanetle suçlarken, Kur’an en büyük günahı (cihaddan geri kalmayı) işleyen bu üç sahabenin bile, dürüstlükleri ve samimiyetleri sayesinde Allah tarafından kesin bir dille affedildiğini ilan ederek, Sahabe-i Kiram’ın tertemiz (Adâletü’s-Sahabe) olduğunu ispatlamıştır.

11. Modern çağın depresyon ve bunalımlarına bu ayet nasıl bir şifa sunar?

Vicdan azabıyla boğulan, dünyanın üstüne üstüne geldiğini hisseden (yeryüzü daralan) her insana; dürüstlükle hatayı itiraf etmenin ve başka yerlerde teselli aramadan doğrudan Allah’a sığınmanın, o karanlık depresyonu ortadan kaldıran yegâne kesin çözüm olduğunu müjdeler.

12. Bir günahkâr dışlandığında İslam toplumunun nihai tavrı ne olmalıdır?

Günahkârı sonsuza dek damgalamak veya dinden atmak İslam’ın tavrı değildir. Boykot (hecr) sadece bir tedavi (eğitim) yöntemidir. Tövbe gerçekleştiği ve ayetle (hükümle) sabitlendiği an, o kişi hemen kucaklanmalı, eskisi gibi (hatta daha çok) sevilerek topluma entegre edilmelidir.

Etiketler

ALPER