Yüz Çevirenlerin Hidayeti İçin Çırpınmak ve Allah’ın Dilemesi

Kur’an-ı Kerim En’am Suresi 35. Ayeti

Arapça Okunuşu:

وَإِن كَانَ كَبُرَ عَلَيْكَ إِعْرَاضُهُمْ فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَن تَبْتَغِيَ نَفَقًا فِي الْأَرْضِ أَوْ سُلَّمًا فِي السَّمَاءِ فَتَأْتِيَهُم بِآيَةٍ ۚ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَى الْهُدَىٰ ۚ فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْجَاهِلِينَ

Türkçe Okunuşu:

Ve in kane kebura aleyke i’raduhum fe inisteta’te en tebtegiye nefekan fil ardı ev sullemen fis semai fe te’tiyehum bi ayeh, ve lev şaallahu le cemeahum alel huda fe la tekunenne minel cahilin.

Elmalılı Hamdi Yazır Meali:

Eğer onların yüz çevirmesi sana ağır geldiyse; haydi gücün yetiyorsa yerin içine (inebileceğin) bir delik, ya da göğe (çıkabileceğin) bir merdiven ara da onlara bir mucize getir! Allah dileseydi, elbette onları hidayet üzerinde toplardı. O halde sakın cahillerden olma.

Peygamber Efendimiz’in (s.a.v) En’am Suresi’nin 35. Ayeti Işığında Duası

Bu ayet, hidayetin sadece Allah’ın elinde olduğunu öğretir. Efendimiz (s.a.v), insanları çok sevip hidayetlerini şiddetle arzulasa da, bu sınırın farkında olarak şöyle dua etmiştir:

“Ey kalpleri evirip çeviren Allah’ım! Kalbimi dinin üzere sabit kıl.” (Müslim, Kader, 17) (Kendi kalbi için bile Allah’a muhtaçken, başkasının kalbine hükmedemeyeceğinin bilinciyle.)

Ayrıca Taif’te taşlandığında, hidayet verme gücü olmasa da hidayet isteme hakkını kullanarak: “Allah’ım! Kavmimi bağışla, çünkü onlar bilmiyorlar.” (Buhârî, Enbiyâ, 54)

En’am Suresi’nin 35. Ayeti Işığında Hadisler

Hidayetin zorla veya mucizeyle değil, Allah’ın dilemesiyle olduğu hakikati üzerine Efendimiz (s.a.v), çok sevdiği amcası Ebu Talib iman etmeden vefat ettiğinde büyük üzüntü duymuş, bunun üzerine (Kasas 56 ile bağlantılı olarak) şu hakikat hatırlatılmıştır:

“Sen sevdiğini hidayete erdiremezsin; bilakis, Allah dilediğine hidayet verir.” (Müslim, İman, 41)

Kalplerin durumu hakkında: “Ademoğlunun kalbi, kaynayan tencereden daha hızlı değişir.” (Ahmed b. Hanbel, Müsned)

En’am Suresi’nin 35. Ayeti Işığında Sünnet-i Seniyye

Bu ayet bağlamında Peygamber Efendimiz’in (s.a.v) sünneti, **”Tebliğde ısrar, sonuçta teslimiyet”**tir. O, elinden gelenin en iyisini yapmış, mucizeler göstermiş ama inanmayanlar için kendini helak etme noktasına geldiğinde “Dur” emrine itaat etmiştir.

Sünnet-i Seniyye’de bu ayetin pratik karşılığı; bir anne-babanın evladı için, bir öğretmenin öğrencisi için çırpınması ama sonuç istediği gibi olmayınca “Allah’ın takdiri” deyip, “cahillerden” (ilahi hikmeti sorgulayanlardan) olmamak için sabretmesidir. Sünnet olan; tohumu atıp, sulayıp, hasadı Allah’a bırakmaktır.

Ayetin Detaylı Tefsiri

Peygamberimiz (s.a.v), müşriklerin “Bize şu dağı altın yap, bize gökten melek indir” gibi istekleri karşısında bunalıyor ve “Keşke Allah bir mucize verse de inansalar” diye şiddetli bir arzu duyuyordu. Bu arzu, merhametindendi. Ancak Allah Teâlâ, peygamberini bu noktada çok ince ve sarsıcı bir üslupla uyardı.

Ayet, “Eğer onların yüz çevirmesi sana ağır geldiyse (kebura aleyke)” diye başlar. “Biliyorum, çok üzülüyorsun, bu yük sana ağır geliyor” demektir.

Sonra Allah Teâlâ, imkansız bir şart koşarak (Ta’ciz sanatı) şöyle der: “Haydi gücün yetiyorsa yerin içine bir tünel (nefekan) kaz, ya da göğe bir merdiven (sullemen) dayayıp çık da onlara bir mucize getir!” Bu ifade bir emir değil, bir meydan okumadır. Yani: “Ey Resulüm! Sen bir beşersin. Yerin dibine girmek veya göğe çıkmak senin elinde değildir. Mucize yaratmak senin işin değildir. Sen istiyorsun diye değil, Ben dilersem olur.”

Ardından ilahi yasa hatırlatılır: “Allah dileseydi, elbette onları hidayet üzerinde toplardı.” Allah’ın kudreti buna yeter. O dileseydi herkesi melekler gibi itaatkar yaratırdı. Ama o zaman imtihanın, cennetin ve cehennemin bir anlamı kalmazdı. Allah, irade sahibi kullar istedi.

Ve final uyarısı: “O halde sakın cahillerden olma.” Buradaki “cahil” (bilgisiz) kelimesi, okuma yazma bilmemek değil; “Allah’ın hikmetinden ve sünnetullah’tan (kader planından) habersizmiş gibi davranmak” demektir. Yani “Neden inanmıyorlar?” diye kendini paralamak, Allah’ın “imtihan sırrını” unutmak demektir ki, bu bir peygambere yakışmaz.

Alimlerin Kıyası ve Temsilleri (Scholars’ Analogy)

Alimler, bu ayetteki “Hidayet Allah’tandır, kul sadece sebeptir” ilkesini şu muazzam temsillerle açıklamışlardır:

• “Çiftçi ve Tohum” Temsili: Çiftçinin görevi tarlayı sürmek, tohumu atmak ve sulamaktır. Ancak tohumu çatlatıp içinden filizi çıkarmak çiftçinin değil, Allah’ın işidir. Çiftçi tarlanın başında oturup “Neden hala çıkmadı?” diye ağlarsa veya toprağı zorla yarıp bitkiyi çıkarmaya çalışırsa (ki yapamaz, öldürür), bu onun “cahilliği” olur. Peygamber (s.a.v) manevi bir çiftçidir; sözleri tohumdur. Kalplerde imanı yeşertmek ise Allah’a aittir.

• “Doktor ve Hasta” Kıyası: Merhametli bir doktor, hastasını iyileştirmek için en iyi ilacı hazırlar. Ama hasta inat eder, ilacı içmez ve “Beni zehirliyorsun” derse, doktorun yapabileceği bir şey kalmaz. Doktorun, “İlacı içmiyor” diye kendini hasta etmesi veya kahretmesi tıbbın kuralı değildir. Ayet der ki: “Sen tabipsin, Kur’an ilaçtır. Onlar içmiyorsa, suç ilacın veya doktorun değil; hastanın inadınındır. Kendini harap etme.”

• “Güneş ve Panjurlar” Temsili: Güneş doğar ve her yeri aydınlatır. Bir adam evinin pencerelerini sıkıca kapatır, perdeleri çeker ve “Her yer karanlık!” diye bağırırsa, Güneş ona gidip zorla içeri giremez. Güneş vazifesini yapmıştır. Resulullah (s.a.v) bir Güneş’tir (Sirâcen Munîr). Müşrikler iradeleriyle perdelerini (kalplerini) kapatmışlardır. Peygamberin yerin dibine girip veya göğe çıkıp yeni bir ışık aramasına gerek yoktur; sorun ışıkta değil, perdededir.

İcma

Ehl-i Sünnet alimleri şu konuda icma etmiştir: “Hidayet yaratmak” (Hidayet-i Tevfik) sadece Allah’a mahsustur. Peygamberlerin görevi ise “Hidayet yolunu göstermek”tir (Hidayet-i İrşad). Peygamberimiz (s.a.v) bile olsa, hiç kimsenin kalbine zorla iman koyma yetkisi yoktur.

Ayetten Çıkarılacak Dersler ve Hikmetler

• Sınırını Bilmek: İnsan ne kadar isterse istesin, başkasının kalbine hükmedemez. Bizim görevimiz anlatmaktır, kabul ettirmek değil.

• İmtihan Sırrı: Allah dileseydi herkes inanırdı. İnanmayanların varlığı, Allah’ın acizliğinden değil, imtihanın gereğindendir.

• Aşırı Üzüntü Uyarısı: Dini konularda bile olsa, kontrolümüz dışındaki sonuçlar için kendimizi kahretmek, “kaderi bilmemek” (cahillik) sayılır.

• Mucize İman Getirmez: Ayet, mucize gelse bile inanmayacaklarına işaret eder. Önemli olan kalbin kilidinin açılmasıdır.

• Allah’a Güven: Sonucu Allah’a bırakmak, tevekkülün zirvesidir.

Özet:

En’am 35, Peygamber Efendimiz’in (s.a.v) müşriklerin inatçı tutumu karşısında duyduğu aşırı üzüntüyü ve mucize isteğini; “Yerin dibine de girsen, göğe de çıksan, hidayet Allah dilemedikçe gerçekleşmez” uyarısıyla dengeleyen; hidayetin zorla değil, ilahi hikmet ve insan iradesiyle gerçekleştiğini öğreten bir ayettir.

İniş Tarihi ve Nüzul Ortamı:

Mekke döneminde inmiştir. Müşriklerin “Bize şu dağı altına çevir, o zaman inanırız” gibi inatçı talepleri karşısında Efendimiz’in (s.a.v) bunaldığı ve “Keşke olsa da inansalar” diye temenni ettiği bir sırada nazil olmuştur.

Önceki ve Sonraki Ayetlerle Bağlantısı:

34. ayette peygamberlerin sabrettiği ve zaferin Allah’tan olduğu söylenmişti. 35. ayet, “Zafer gecikti diye acele etme, mucize istemekle kendini yorma, Allah dilese hemen yapardı” diyerek sabrın sınırlarını çizer. 36. ayette ise, davete kimlerin icabet edebileceği (ancak “canlı” olanların duyabileceği) anlatılacaktır.

Sonuç:

Bizler “tebliğ memuru”yuz, “hidayet mühendisi” değiliz. Elimizden geleni yapar, dua eder, gerisini “Münzilu’l-Hidaye” (Hidayeti indiren) olan Rabbimize bırakırız.

En’am Suresi 35. Ayeti Hakkında Sıkça Sorulan Sorular

1. “Cahillerden olma” ifadesi Peygamberimize (s.a.v) ağır bir hitap değil mi? Haşa. Arapça’da “Cehil”, ilmin zıddı olduğu gibi bazen “duygularına yenilmek, hilm (yumuşaklık/sabır) göstermemek” manasına da gelir. Burada Allah, Resulünü “kaderin sırrını unutup duygularına kapılma” noktasında şefkatle ve ciddi bir şekilde uyarmaktadır. Bu bir eğitimdir.

2. Allah dileseydi herkesi hidayete erdirirdi ne demektir? Allah’ın kudreti buna yeter (Melekleri öyle yaratmıştır). Ancak Allah, insanı “irade sahibi” olarak yaratmayı ve kendi tercihiyle cenneti kazanmasını murad etmiştir. Zorla güzellik (iman) olmaz.

3. “Tünel” ve “Merdiven” ifadeleri gerçek bir emir mi? Hayır, bu bir “Farz-ı Muhal”dir. Yani “Bunu yapman mümkün değil ama farz edelim ki yaptın, yine de inanmazlar” demektir. İmkansızı göstererek acziyeti hatırlatmaktır.

4. Bu ayet Peygamberin mucize gösteremeyeceği anlamına mı gelir? Hayır. Peygamberimiz (s.a.v) Ay’ı ikiye bölmüş, parmaklarından su akıtmıştır. Ancak bu mucizeler Peygamber istediği zaman değil, Allah dilediği zaman gerçekleşmiştir. Ayet, inisiyatifin Peygamberde olmadığını vurgular.

5. Bir ebeveyn olarak çocuğum namaz kılmıyor, bu ayet bana ne söyler? Der ki: “Sen örneksin, anlatıcısın. Yerin dibine de girsen, kalbine imanı sen koyamazsın. Kendini helak etme, dua et ve sabırla Allah’ın hükmünü bekle.”

6. “Sullemen fi’s-sema” (Göğe merdiven) ifadesi neyi çağrıştırır? Miraç hadisesini çağrıştırabilir. Peygamberimiz göğe (Miraca) çıkmış ve gelmiştir, ama Ebu Cehil yine inanmamıştır. Demek ki sorun “çıkmakta” değil, “bakmakta”dır.

7. Hidayet konusunda bizim sorumluluğumuz nedir? Sadece ve sadece “Belâğ”dır (Açıkça tebliğ etmek, ulaştırmak). Karşı tarafın “kabul etmesi” bizim sorumluluk alanımızda değildir.