Gizlenen Hakikatlerin Ortaya Çıkması ve İnsanın Nankörlüğü

Kur’an-ı Kerim En’am Suresi 28. Ayeti

Arapça Okunuşu:

بَلْ بَدَا لَهُم مَّا كَانُوا يُخْفُونَ مِن قَبْلُ ۖ وَلَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ

Türkçe Okunuşu:

Bel beda lehum ma kanu yuhfune min kabl, ve lev ruddu le adu lima nuhu anhu ve innehum le kazibun.

Elmalılı Hamdi Yazır Meali:

Hayır, öteden beri gizleyip durdukları şeyler (hakikatler / kötülükler) onlara göründü de ondan. Eğer geri döndürülselerdi, yine o men edildikleri şeylere (küfre/şirke) dönerlerdi. Şüphesiz onlar yalancıdırlar.

Peygamber Efendimiz’in (s.a.v) En’am Suresi’nin 28. Ayeti Işığında Duası

Bu ayet, kalplerin katılığını ve eski kötü alışkanlıklara dönüş riskini anlatır. Efendimiz (s.a.v), kalbin istikameti ve gizli günahların şerrinden Allah’a sığınarak şöyle dua etmiştir:

“Ey kalpleri ve gönülleri evirip çeviren Allah’ım! Kalbimizi Sen’in itaatin üzerinde sabit kıl.” (Müslim, Kader, 17)

Ayrıca gizli ve aşikar her türlü halinin Allah tarafından bilindiği şuuruyla şu duayı yapardı: “Allah’ım! Gizli ve açık, bildiğim ve bilmediğim günahlarımı bağışla. Öne geçiren ve geriye bırakan Sensin. Senden başka ilah yoktur.” (Buhârî, Deavât, 60)

En’am Suresi’nin 28. Ayeti Işığında Hadisler

Allah Teâlâ’nın insan doğasını ve “olmamış şeylerin olsaydı nasıl olacağını” bilmesi (İlm-i Ezel) üzerine Efendimiz (s.a.v) şöyle buyurmuştur:

“Allah (cc) yarattığı zaman, onların (insanların) ne işleyeceklerini en iyi bilendir.” (Buhârî, Kader, 3; Müslim, Kader, 25)

İnsanın zorluk anında Allah’a yönelip, feraha çıkınca eski haline dönme (nankörlük) huyu hakkında ise: “Ademoğlu ihtiyarlasa da onda iki şey genç kalır: Hırs ve tûl-i emel (uzun yaşama ve dünyaya bağlanma arzusu).” (Buhârî, Rikâk, 5)

En’am Suresi’nin 28. Ayeti Işığında Sünnet-i Seniyye

Bu ayet bağlamında Peygamber Efendimiz’in (s.a.v) sünneti, “iç-dış tutarlılığı” (ihlas) ve “istikrar”dır. O, sadece başkalarının yanında değil, yalnız kaldığında da aynı takva ile yaşamıştır. Ayette geçen “gizlediklerinin ortaya çıkması” tehdidine karşı, Efendimiz’in (s.a.v) sünneti, “göründüğü gibi olmak”tır.

Ayrıca, bir musibet anında verilen sözlerin (tövbelerin), musibet kalktıktan sonra da tutulması gerektiğini hayatıyla göstermiştir. Günümüzde bu sünneti yaşatmak; “Şu işim olursa namaza başlayacağım” veya “Hastalığım geçerse şöyle yapacağım” deyip, rahata erince eski gafletine dönen anlayışı reddetmek; istikrarlı bir duruş sergilemektir. Müslüman, korkunca değil, sevince ve idrak edince itaat edendir.

Ayetin Detaylı Tefsiri

27. ayette kafirler, ateşi görünce “Keşke dünyaya dönsek de inansak” demişlerdi. Biz insanlar, birinin pişmanlığını görünce “Bak ne kadar samimi, bir şans daha verilmeli” diye düşünebiliriz. Ancak 28. ayet, Allah’ın “El-Alîm” (Her şeyi bilen) sıfatının zirvesidir ve insan psikolojisinin en derin analizini yapar.

Allah Teâlâ, onların bu talebini “Bel” (Hayır/Bilakis) edatıyla reddeder ve gerekçesini açıklar: “Öteden beri gizleyip durdukları şeyler onlara göründü.” Buradaki “gizledikleri şeyler” hakkında tefsirlerde iki güçlü görüş vardır:

1. Dünyadayken “Biz müşrik değiliz” diye gizledikleri küfürleri veya münafıklıkları yüzlerine vurulmuştur.

2. Vicdanlarının derinliklerinde “Ya Muhammed doğru söylüyorsa?” diye bildikleri ama çevrelerine karşı inkar ettikleri o “şüphe ve hakikat kırıntısı” artık inkar edilemez bir şekilde ortaya dökülmüştür. Yani artık “kral çıplak”tır.

Ayetin devamı ise tam bir şok etkisidir: “Eğer geri döndürülselerdi, yine o men edildikleri şeylere (küfre/şirke) dönerlerdi.” Bu nasıl olabilir? İnsan cehennemi gözüyle gördükten sonra nasıl tekrar inkara dönebilir? Cevap insan doğasında gizlidir. İnsan, “görünen korku” ortadan kalktığında ve tekrar “nefis/şeytan/dünya zevkleri” ile baş başa kaldığında, gaflet perdesi yeniden üzerine çöker. O anki dehşetle duydukları iman, “bilinçli bir tercih” değil, “mecburi bir refleks”tir. Allah, imtihanın “gayba iman” (görmeden inanmak) üzerine kurulu olduğunu hatırlatır. Gözle görülen azaptan kaçış imanı, iradi değildir.

Bunu dünyevi bir örnekle düşünelim: Sigaranın ciğerlerini bitirdiğini, ölümle burun buruna geldiğini gören ve yoğun bakımda “Bir daha asla içmem” diye yemin eden bir tiryaki; iyileşip hastaneden çıktıktan, o ölüm korkusu geçtikten ve arkadaş ortamına girdikten sonra çoğu zaman tekrar sigaraya başlar. Ayet diyor ki; “Onların karakteri (fıtratı) bozulmuştur. Dünyaya dönseler, ortam (nüzul) ve şartlar aynı olsa, yine aynı günahları işlerler.”

Son cümle hükmü verir: “Şüphesiz onlar yalancıdırlar.” Yani “Dönsek mümin oluruz” sözleri bir yalandır. Bu yalanı belki o anki korkuyla kendilerine bile fark ettirmeden söylüyorlar ama Allah, onların “potansiyel geleceklerini” bildiği için yalanlarını yüzlerine çarpar.

İcma

Ehl-i Sünnet alimleri bu ayeti delil göstererek şu konuda icma etmişlerdir: Allah’ın ilmi sadece “olanı” değil, “olmayanı” ve “eğer olsaydı nasıl olacağını” da kapsar. Buna “ilm-i farazi” (varsayımsal bilgi) denir. Allah, onların dünyaya dönmeyeceklerini bildiği halde, “dönselerdi ne yapacaklarını” da bilmektedir. Bu, Allah’ın ilminin sınırsızlığının en büyük delillerinden biridir.

Ayetten Çıkarılacak Dersler ve Hikmetler

• Allah’ın İlmi Sınırsızdır: O, gerçekleşmemiş olayların sonuçlarını dahi bilir.

• Korku İmanı Geçerli Değildir: Önemli olan zorlamayla veya gözle görerek değil, hür irade ve akılla Allah’ı bulmaktır.

• Karakter ve Alışkanlıklar: İnsanın dünyada edindiği karakter ve meleke haline gelen alışkanlıkları, ruhuna işler. Fırsat verilse bile o karakterden kolay kolay çıkamaz.

• Gizlilerin Ortaya Çıkışı: Mahşer günü, insanın “içyüzünün” dışa vurulduğu gündür. Saklanan her nifak, orada aşikar olacaktır.

• Mazeretlerin Tükenişi: İnsanın “Bana bir şans daha verilmedi” deme hakkı yoktur. Verilen ömür, karakterini belirlemek için yeterlidir.

Özet:

En’am 28, Allah’ın, inkarcıların dünyaya geri dönme isteklerini reddederken; onların içlerindeki kötülüğün artık açığa çıktığını ve şayet dünyaya geri gönderilseler bile, korku geçtikten sonra eski sapkınlıklarına aynen geri döneceklerini bildiği, dolayısıyla pişmanlık sözlerinde yalancı olduklarını beyan ettiği hikmet dolu bir ayettir.

İniş Tarihi ve Nüzul Ortamı:

Mekke döneminde inmiştir. İnkarcıların inatçılığının geçici bir heves veya bilgisizlikten değil, kökleşmiş bir karakter bozukluğundan kaynaklandığını Müslümanlara öğretmek için nazil olmuştur.

Önceki ve Sonraki Ayetlerle Bağlantısı:

27. ayette inkarcıların “Keşke dönsek ve iman etsek” temennisi vardı. 28. ayet bu temenninin cevabıdır ve reddidir. 29. ayette ise, bu inkarcıların dünyaya (o farazi geri dönüşe) döndüklerinde söyleyecekleri inkar sözleri (“Hayat sadece bu dünya hayatıdır”) anlatılarak, Allah’ın 28. ayetteki tespitinin ne kadar doğru olduğu ispatlanacaktır.

Sonuç:

“Keşke” demek istemiyorsak, musibet anında değil, afiyet anında Allah’a yönelmeli; içimizi dışımızdan daha temiz tutarak “gizlenenlerin açığa çıkacağı” güne hazırlanmalıyız.

En’am Suresi 28. Ayeti Hakkında Sıkça Sorulan Sorular

1. “Olmayan bir şeyin olsaydı nasıl olacağını bilmek” ne demektir? Allah zamandan münezzehtir. O’nun için “olasılıklar” da birer bilgi konusudur. Mesela Allah, Ebu Cehil’in bin yıl da yaşasa iman etmeyeceğini bilir. Bu ayet, Allah’ın ilminin “vuku bulmamış” olayları da kapsadığının kanıtıdır.

2. İnsan cehennemi görüp de nasıl inanmaz? İnanmak (iman), gayba yapılan bir eylemdir. Gördükten sonraki durum “bilmek”tir. Dünyaya dönünce cehennem yine “gayb” (görünmez) olacağı için, nefis ve şeytan devreye girecek, “O gördüklerin halüsinasyondu, kabustu” diyerek kişiyi kandıracaktır.

3. “Beda lehum” (Onlara göründü) ifadesi neyi kastediyor? Dünyada “yok” saydıkları, üzerini örttükleri hakikatlerin; veya insanlardan sakladıkları kötü niyetlerin, münafıklıkların o gün apaçık karşılarına dikilmesini kastediyor.

4. Bu ayet kaderin bir ispatı mıdır? Evet, Allah’ın kulların yapacaklarını önceden bilmesi (kader), kulların özgür iradelerini yok etmez. Allah onların “hür iradeleriyle” yine küfrü seçeceklerini bilmektedir.

5. Tövbemizin geçerli olup olmadığını nasıl anlarız? Bu ayet tersinden bize bir ölçü verir: Eğer sıkıntı geçince eski günaha dönmüyorsak, tövbemiz samimidir. Eğer “Döndürülselerdi eski hallerine dönerlerdi” hükmüne uyuyorsak, tövbemiz zayıftır.

6. “Yalancıdırlar” ifadesi o an yalan söylediklerini mi gösterir? O anki hislerinde samimi olabilirler (çok korkuyorlar), ama verdikleri söz (“mümin olacağız” vaadi) yalandır. Geleceğe dair tutamayacakları bir söz verdikleri için yalancı sayılırlar.

7. Bu ayet sadece kafirler için mi geçerli? Hüküm kafirler içindir ama ders günahkar müminleredir. Her başımız sıkıştığında Allah’a söz verip, feraha çıkınca sözümüzü unutuyorsak, bu ayetin tehdidinden hisse almış oluruz.

8. Neden “men edildikleri şeyler” deniliyor? Çünkü Allah onlara dünyada peygamberler aracılığıyla şirki, zulmü ve inkarı yasaklamıştı. Dönecekleri şey, işte bu yasaklardır.

9. İnsanın fıtratı değişmez mi? Değişebilir, ancak bu değişim dünyada irade, eğitim ve mücahede ile olur. Ahiretteki “görerek” değişim, kalıcı bir karakter değişimi sağlamaz. Değişim içeriden gelmelidir, dışarıdan (ateş korkusuyla) dayatılan değişim kalıcı değildir.