Karı-Koca Arasındaki Anlaşmazlıkta Barış (Sulh) Nasıl Sağlanır?

Kur’an-ı Kerim, Nisa Suresi, 128. Ayet-i Kerimede Anlatılmak İstenenler

Bu ayet, bir önceki ayetlerde erkeğin kadına karşı sorumlulukları ele alındıktan sonra, bu kez de kadının, kocasının kendisine karşı olumsuz tavırları durumunda izleyebileceği yolu ve aile içindeki anlaşmazlıkların çözümünde en hayırlı yöntemi öğretir. Ayetin temel mesajları şunlardır:

1) Kadının Endişesi: Eğer bir kadın, kocasının “nüşûz”undan (kendisinden yüz çevirmesi, soğuk davranması, isyan etmesi) veya “i’râd”ından (kendisinden tamamen uzaklaşması, onu terk etmesi) endişe ederse… Bu, evlilikte erkeğin de isyankâr bir tutum sergileyebileceğini ve bu durumun bir krize yol açabileceğini gösterir.

2) En Hayırlı Çözüm: Sulh (Anlaşma): Bu kriz durumunda, hemen boşanmaya gitmek yerine, tarafların kendi aralarında “anlaşarak sulh olmalarında” (uzlaşmaya varmalarında) bir günah yoktur. Bu “sulh”, kadının, evliliği kurtarmak için bazı haklarından (örneğin nafakasının bir kısmı, kocasıyla birlikte kalma hakkının bir kısmı gibi) feragat etmesi, erkeğin de bu fedakârlık karşısında eşine iyi davranmaya devam etmesi gibi, karşılıklı fedakârlığa dayalı bir anlaşmadır. Ayet, bu çözümün ne kadar değerli olduğunu, “Sulh (barış ve uzlaşma), her zaman daha hayırlıdır” şeklindeki evrensel bir ilkeyle perçinler.

3) İnsan Fıtratının Gerçeği: Ayet, bu tür anlaşmazlıkların temelinde yatan insani bir zafiyete de işaret eder: “Nefisler, kıskançlığa (ve bencilliğe) yatkın yaratılmıştır.” Bu, hem erkeğin hem de kadının, bir anlaşmazlık anında kendi haklarına sıkı sıkıya yapışma ve bencillik etme eğiliminde olduğunu belirten bir durum tespitidir.

4) Nihai Ahlaki Tavsiye: Bu fıtrî zafiyete karşı ilahi reçete sunulur: Eğer bu bencilliği aşar da “iyilik eder (ihsan)” ve Allah’a karşı gelmekten “sakınırsanız (takva)”, bu sizin için en doğru yoldur. Ayet, bu yüce ahlakı gösterenleri, “Şüphesiz Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır (Habîr)” müjdesiyle sona erer. Yani, sizin bu fedakârlığınız ve güzel ahlakınız, insanlar tarafından görülmese bile, her şeyin iç yüzünden haberdar olan Allah tarafından bilinmektedir ve karşılığı asla zayi olmayacaktır.

Ayet-i Kerime

Arapça Okunuşu: وَاِنِ امْرَاَةٌ خَافَتْ مِنْ بَعْلِهَا نُشُوزًا اَوْ اِعْرَاضًا فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَٓا اَنْ يُصْلِحَا بَيْنَهُمَا صُلْحًاؕ وَالصُّلْحُ خَيْرٌؕ وَاُحْضِرَتِ الْاَنْفُسُ الشُّحَّؕ وَاِنْ تُحْسِنُوا وَتَتَّقُوا فَاِنَّ اللّٰهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَب۪يرًا

Elmalılı Hamdi Yazır Meali: Eğer bir kadın, kocasının serkeşliğinden veya yüz çevirmesinden endişe ederse, aralarında bir sulh yapmalarında, kendilerine bir günah yoktur. Sulh hep hayırlıdır. Nefisler ise kıskançlığa (ve bencilliğe) hazır kılınmıştır. Eğer iyilik eder ve geçimsizlikten sakınırsanız, şüphesiz Allah, yaptıklarınızdan haberdardır.

Türkçe Okunuşu: Ve inimraetun hâfet min ba’lihâ nuşûzen ev ı’râdan fe lâ cunâha aleyhimâ en yuslihâ beynehumâ sulhâ(sulhan), ves sulhu hayr(hayrun), ve uhdıratil enfusuş şuhh(şuhha), ve in tuhsinû ve tettekû fe innallâhe kâne bi mâ ta’melûne habîrâ(habîren).

Nisa Suresi’nin 128. Ayeti Işığında Dualar

Bu ayet, mü’mine, aile içi krizlerde yıkıcı değil, yapıcı olmayı; kendi hakkından fedakârlık etme pahasına bile olsa, barışı (sulh) ve yuvayı korumayı öncelikli hedef yapmayı öğretir. Nefsin bencilliğine karşı, ihsan ve takva ahlakıyla mücadele etmeyi emreder. Mü’minin duası, bu bilgece ve fedakârca ahlaka sahip olmaktır.

Barış ve Uzlaşma Duası: “Ya Rabbi! Bizi, ailemizde bir anlaşmazlık çıktığında, nefsimizin bencilliğine ve kıskançlığına kapılıp yuvamızı yıkanlardan eyleme. Bize, ‘Sulh her zaman daha hayırlıdır’ ilahi ilkenle amel ederek, fedakârlıkla ve güzellikle aramızda barışı ve uzlaşmayı tesis etme gücü ve ahlakı nasip et.”

İhsan ve Takva Duası: “Ey yaptıklarımızın en gizlisinden bile haberdar olan (Habîr) Allah’ım! Bize, zorluk ve anlaşmazlık anlarında bile, iyilik etme (ihsan) ve Sana karşı gelmekten sakınma (takva) ahlakından ayrılmamayı nasip et. Biliyoruz ki, bu güzel ahlakla yaptığımız her fedakârlığı Sen görmekte ve bilmektesin. Amellerimizi bu şuurla salih kıl.”

Nisa Suresi’nin 128. Ayeti Işığında Hadisler ve Sahabe Uygulamaları

Ayette bahsedilen “sulh” (anlaşma), Peygamberimizin aile hayatında bizzat uygulanmıştır.

Ayetin İniş Sebebi: Hz. Aişe (r.a.) bu ayetin tefsirinde, ayetin, yaşlanmış ve artık kocasının kendisinden eskisi gibi hoşlanmadığını ve kendisini boşamasından endişe eden bir kadın hakkında indiğini belirtir. Kadın, kocasının kendisini boşamamasını, ancak kendisiyle birlikte olma sırasını, kocasının daha çok sevdiği genç eşine devretmeyi teklif eder. İşte bu tür bir fedakârlığa dayalı “anlaşma”nın caiz olduğunu bildirmek için bu ayet nazil olmuştur. Peygamberimizin eşlerinden Sevde bint Zem’a’nın da, yaşlandığında, kendi sırasını Hz. Aişe’ye hediye ederek, Peygamberimizin nikâhı altında kalmaya devam etmesi, bu ayetin Sünnet’teki en bilinen uygulamasıdır. (Buhârî, Tefsîr, Nisâ, 21; Müslim, Radâ’, 38).

Nisa Suresi’nin 128. Ayeti Işığında Sünnet-i Seniyye

Peygamber Efendimiz (s.a.v), aile içi anlaşmazlıkların çözümünde her zaman barışı, affı ve uzlaşmayı öncelemiştir.

Arabuluculuk (Islah): Peygamberimiz, ashabı arasında veya kendi ailesi içinde bir anlaşmazlık çıktığında, hemen bir hüküm vermek yerine, önce tarafları barıştırmaya (sulh) çalışırdı. O, en büyük “muslih” (barıştırıcı) idi.

Nefsin Terapisi: Peygamberimiz, ayette bahsedilen “nefislerin kıskançlığa ve bencilliğe yatkın olduğu” gerçeğini bilerek, ashabını sürekli olarak bu hastalıklara karşı uyarmış ve onları cömertlik, fedakârlık (îsâr) ve kardeşlik ahlakıyla terbiye etmiştir.

İhsan ve Takva: Peygamberimizin tüm hayatı, “ihsan ve takva” üzerine kuruluydu. O, sadece farzları yapmakla kalmaz, her işini en güzel şekilde yapar (ihsan) ve her an Allah’a karşı sorumluluk bilinciyle yaşardı (takva).

Ayetten Çıkarılacak Dersler ve Hikmetler

Bu ayet, aile psikolojisi ve kriz yönetimi hakkında derin dersler içerir:

1. En Hayırlı Yol: Sulh: Ayet, aile içi krizlerde, “haklı-haksız” mücadelesine girip yuvayı yıkmak yerine, tarafların bazı haklarından feragat ederek de olsa “barışı” ve “evliliği” kurtarmasının, her zaman daha hayırlı olduğunu ilan eder.
2. İnsan Fıtratının Gerçekçi Tanımı: “Nefisler, kıskançlığa (ve bencilliğe) hazır kılınmıştır” tespiti, insan fıtratına dair son derece gerçekçi bir tahlildir. Kur’an, insanı idealize etmez; onun zayıflıklarını (bencillik, kendi hakkına düşkünlük) bilir ve bu zayıflıklara rağmen nasıl erdemli davranılacağının yolunu gösterir.
3. Çözümün Anahtarı: İhsan ve Takva: Mademki nefisler bencilliğe yatkındır, o halde bu bencilliği aşmanın yolu nedir? Ayet, çözümü iki ahlaki erdemde sunar: “İhsan” (iyilik etmek, fedakârlık yapmak, güzellikle davranmak) ve “Takva” (Allah’ın sınırlarını çiğnemekten sakınmak). Bu iki erdem, nefsin bencilliğinin ilacıdır.
4. İlahi Gözetim (“Habîr”): Ayetin, Allah’ın “Habîr” (her şeyin iç yüzünden haberdar) olduğu vurgusuyla bitmesi, bu zorlu süreçteki samimiyetin önemini belirtir. Bir kadının, yuvayı kurtarmak için yaptığı fedakârlığı veya bir erkeğin, bu fedakârlığa karşı iyilikle mukabele etmesini, insanlar bilmese bile, her şeyin iç yüzünü bilen Allah’ın bildiğini ve karşılığını vereceğini müjdeler.

Önceki ve Sonraki Ayetlerle Bağlantısı

• Önceki Ayet (Nisa Suresi 127. Ayet): 127. ayet, erkeğin, velisi olduğu yetim kadına karşı sorumluluklarını ve adaletli davranma zorunluluğunu ele almıştı. Bu 128. ayet ise, konuyu, kadının, kocasına karşı haklarını ve anlaşmazlık durumunda izleyebileceği yolları ele alarak, aile içindeki hak ve sorumluluklar dengesini tamamlar.
• Sonraki Ayet (Nisa Suresi 129. Ayet): Bu 128. ayet, kocanın birden fazla eşi olması durumunda (Sevde validemizin olayında olduğu gibi), kadınlardan birinin kendi hakkından feragat ederek barışı sağlayabileceğini belirtti. Bu durum, “Peki, erkek birden fazla eşi arasında adaleti tam olarak nasıl sağlayabilir?” sorusunu akla getirir. Bir sonraki 129. ayet, bu sorunun cevabını vererek, “Ne kadar isteseniz de, kadınlar arasında (sevgi ve ilgi konusunda) tam olarak adaleti sağlamanız mümkün değildir” gerçeğini ortaya koyacak ve bu zorlu durumda nasıl davranılması gerektiğini açıklayacaktır.

Özet:

Nisa Suresi’nin 128. ayetinde, bir kadının, kocasının kendisine karşı soğuk davranmasından, ilgisizliğinden veya geçimsizlik çıkarmasından endişe etmesi durumunda, evliliği kurtarmak için aralarında bir anlaşma (sulh) yapmalarında bir sakınca olmadığı belirtilir. Bu anlaşma, kadının bazı haklarından feragat etmesi şeklinde olabilir. Ayet, ne olursa olsun “sulhun daha hayırlı olduğunu” vurgular. İnsan nefsinin bencilliğe ve kıskançlığa yatkın olduğu gerçeğini hatırlattıktan sonra, bu bencilliği aşarak iyilik (ihsan) ve Allah’tan sakınma (takva) yolunu seçenlere, Allah’ın, onların bütün yaptıklarından hakkıyla haberdar olduğu müjdelenir.

Sure ve İlgili Konular Hakkında Sıkça Sorulan Sorular

1. “Nüşûz” ne demektir?
   • Nüşûz, “yükselmek, serkeşlik etmek, isyan etmek” demektir. Nisa Suresi 34. ayette kadının nüşûzundan bahsedilirken, bu ayette erkeğin nüşûzundan bahsedilir. Erkeğin nüşûzu, eşine karşı olan sevgi, ilgi, adalet ve nafaka gibi temel görevlerini terk ederek ona karşı isyankâr ve soğuk bir tavır takınmasıdır.
2. Bu ayet, kadının haklarından feragat etmesini mi teşvik ediyor?
   • Hayır. Ayet, kadını buna zorlamaz. Bu, tamamen kadının kendi iradesine bağlı bir seçenektir. Eğer kadın, boşanmanın getireceği daha büyük bir zarardan (çocukların perişan olması, yalnız kalma korkusu vb.) korunmak için, evliliğin devamını daha “hayırlı” görüyorsa, kendi isteğiyle bazı haklarından feragat ederek bir “sulh” teklif edebilir.
3. “Sulh her zaman daha hayırlıdır” ilkesi her durum için geçerli midir?
   • Evet, genel bir ilke olarak barış ve uzlaşma, savaştan ve çekişmeden her zaman daha hayırlıdır. Ancak, eğer bir evlilik, taraflardan birine sürekli bir zulüm ve eziyet haline gelmişse ve sulh imkânı kalmamışsa, o zaman boşanma daha “hayırlı” bir seçenek olabilir.
4. “Şuhh” (kıskançlık, bencillik) ne demektir?
   • Şuhh, sadece cimrilik değil, aynı zamanda kendi hakkına aşırı düşkün olma, başkasının hakkını kıskanma ve fedakârlıktan kaçınma gibi anlamları içeren, daha kapsamlı bir bencillik hastalığıdır.
5. Allah’ın “Habîr” olması, bu ayetin sonunda neden vurgulanıyor?
   • Çünkü bir kadının, yuvayı kurtarmak için yaptığı o gizli fedakârlığı veya bir erkeğin, bu fedakârlık karşısında gösterdiği iyiliği, çoğu zaman kimse bilmez. Ayet, “Kimse bilmese de üzülmeyin, her şeyin iç yüzünden haberdar olan (Habîr) Rabbiniz biliyor ve bu, mükâfat için yeterlidir” diyerek, tarafları ihlaslı bir fedakârlığa ve iyiliğe teşvik eder.
6. Bu ayetin günümüzdeki aile terapileri için bir mesajı var mıdır?
   • Evet. Ayet, aile içi krizlerde, “kim haklı?” tartışmasına saplanıp kalmak yerine, “nasıl uzlaşabiliriz?” (sulh) sorusuna odaklanmanın daha yapıcı ve “hayırlı” olduğunu öğretir. Karşılıklı fedakârlığın, evliliği kurtarmadaki önemini vurgular.
7. Bu ayet, bir önceki ayetlerle nasıl bir bütünlük arz eder?
   • Önceki ayetler (127 ve öncesi) daha çok yetimlerin ve kadınların hukuki haklarını (miras, mehir) ele alıyordu. Bu ayet ise, hukukun bittiği, ahlakın ve fedakârlığın başladığı daha ince bir alana, yani eşler arası geçimsizliğin “sulh” yoluyla çözümüne odaklanır.
8. Bu ayet, bir sonraki ayete nasıl bir zemin hazırlar?
   • Bu ayet, özellikle çok eşli bir ailede, bir kadının hakkından feragat ederek sulh yapabileceğini belirtti. Bu, doğrudan doğruya “eşler arasında adalet” sorununu gündeme getirir. Bir sonraki ayet (129), tam da bu sorunu ele alacak ve eşler arasında mutlak adaletin imkânsızlığını, ancak buna rağmen nasıl adil davranılması gerektiğini açıklayacaktır.
9. Bu ayetin ana mesajı nedir?
   • Aile içi anlaşmazlıklarda, katı bir hak-hukuk mücadelesi yerine, karşılıklı fedakârlığa dayalı barış ve uzlaşma (sulh) yolu her zaman daha hayırlıdır. İnsan nefsinin bencilliğe yatkın olduğunu bilerek, bu bencilliği, iyilik (ihsan) ve Allah korkusu (takva) ile aşmaya çalışmak gerekir.
10. Ayetin üslubu nasıldır?
    • Ayet, son derece bilgece, yol gösterici ve psikolojik derinliği olan bir üsluba sahiptir. Bir aile danışmanı gibi, önce sorunu (nüşûz), sonra en hayırlı çözümü (sulh), sonra o çözümün önündeki engeli (nefsin bencilliği) ve en sonunda da o engeli aşmanın yolunu (ihsan ve takva) gösterir.