Zulüm Gören Zayıflar İçin Savaşmak Neden Bir Sorumluluktur?

Kur’an-ı Kerim, Nisa Suresi, 75. Ayet-i Kerimede Anlatılmak İstenenler

Bu ayet, bir önceki ayetteki “Allah yolunda savaşma” emrinin ardındaki en güçlü manevi ve insani gerekçelerden birini ortaya koyan, son derece etkili ve vicdanları harekete geçiren bir çağrıdır. Ayet, mü’minlere sitem dolu bir soru yöneltir: “Size ne oluyor da savaşmıyorsunuz?” Ardından, savaşmak için iki karşı konulmaz sebep sunar: 1) Bu, “Allah yolunda” bir mücadeledir. 2) Bu, Mekke’de zulüm altında inleyen ve “Rabbimiz, bizi bu zalimler diyarından çıkar, bize katından bir koruyucu (Velî) ve bir yardımcı (Nasîr) gönder!” diye dua eden zayıf bırakılmış (mustaz’af) erkeklerin, kadınların ve çocukların kurtarılması için bir mücadeledir. Ayet, böylece, Allah yolunda cihad etmenin, aynı zamanda mazlumların imdadına koşmak olduğunu ve bunun her mü’min için ahlaki bir görev olduğunu ilan eder.

Ayet-i Kerime

Arapça Okunuşu: وَمَا لَكُمْ لَا تُقَاتِلُونَ ف۪ي سَب۪يلِ اللّٰهِ وَالْمُسْتَضْعَف۪ينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَٓاءِ وَالْوِلْدَانِ الَّذ۪ينَ يَقُولُونَ رَبَّنَٓا اَخْرِجْنَا مِنْ هٰذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ اَهْلُهَاۚ وَاجْعَلْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا وَاجْعَلْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ نَص۪يرًا

Elmalılı Hamdi Yazır Meali: “Hem size ne oluyor ki, Allah yolunda: «Ey Rabbimiz! bizleri bu halkı zâlim olan memleketten çıkar, tarafından bizi iyi idare edecek bir sahip ve bize katından bir kurtarıcı gönder» diye yalvarıp duran zayıf ve zavallı erkekler, kadınlar ve çocukların kurtarılması uğrunda savaşa çıkmıyorsunuz?”

Türkçe Okunuşu: Ve mâ lekum lâ tukâtilûne fî sebîlillâhi vel mustad’afîne miner ricâli ven nisâi vel vildânillezîne yekûlûne rabbenâ ahricnâ min hâzihil karyetiz zâlimi ehluhâ, vec’al lenâ min ledunke veliyyâ(veliyyen), vec’al lenâ min ledunke nasîrâ(nasîran).

Peygamber Efendimiz’in (s.a.v) Nisa Suresi’nin 75. Ayeti Işığında Duası

Bu ayet, bir mü’minin, dünyanın neresinde olursa olsun zulme uğrayan bir mazlumun feryadına kayıtsız kalamayacağını öğretir. Mü’minin duası, bu ayetteki mazlumların duasına ortak olmak ve o duanın cevabı olabilecek bir yiğitlik ve merhamet sahibi olabilmektir.

Mazlumlara Yardım Duası: “Ya Rabbi! Dünyanın dört bir yanında zulüm gören, yurtlarından çıkarılan, zayıf bırakılmış erkek, kadın ve çocuk kardeşlerimizin imdadına yetiş. Onları, zalimlerin elinden kurtar. Onlara, katından koruyucular (evliyâ) ve yardımcılar (nasîr) gönder. Bizi de, onların kurtuluşu için çabalayan, onların duasına cevap olan kullarından eyle.”

Zulme Karşı Duruş Duası: “Allah’ım! Bizi, kardeşlerimizin feryadını duymazdan gelen, zalimin zulmüne sessiz kalan dilsiz şeytanlardan eyleme. Bize, Senin yolunda ve mazlumların kurtuluşu uğrunda mücadele etme cesareti ve gücü ver. Bizi, “Size ne oluyor da savaşmıyorsunuz?” şeklindeki ilahi sitemine muhatap olanlardan değil, bu çağrıya “Lebbeyk! (Buyur, emret!)” diyenlerden kıl.”

Nisa Suresi’nin 75. Ayeti Işığında Hadisler ve Sahabe Uygulamaları

Ayetteki “mazlumların kurtarılması uğrunda” mücadele etme ruhu, Peygamberimizin ve ashabının hayatının en temel prensiplerinden biriydi.

Mazluma Yardım Etmenin Önemi: Peygamber Efendimiz (s.a.v), bir mü’minin diğer mü’mine karşı sorumluluğunu şöyle ifade etmiştir: “Müslüman, müslümanın kardeşidir. Ona zulmetmez, onu (zalime) teslim etmez. Kim (mü’min) kardeşinin bir ihtiyacını giderirse, Allah da onun bir ihtiyacını giderir. Kim bir müslümanı bir sıkıntıdan kurtarırsa, Allah da onu kıyamet gününün sıkıntılarından birinden kurtarır.” (Buhârî, Mezâlim, 3; Müslim, Birr, 58). Bu hadis, ayetteki zulüm altındaki mü’minleri kurtarma çağrısının ne kadar temel bir İslami görev olduğunu gösterir.

Hicret ve Kurtuluş: Ayette bahsedilen “Bizi bu zalimler diyarından çıkar” duası, İslam’ın ilk yıllarında Mekke’de zulüm gören mü’minlerin en büyük arzusuydu. Peygamberimizin Medine’ye hicreti ve orada bir devlet kurması, bu duanın ilahi bir kabulüydü. Medine, o günün mazlumları için bir sığınak ve kurtuluş yurdu olmuştur. Ensar’ın, muhacirlere kucak açması, bu ayetin ruhunun en güzel yansımasıdır.

Nisa Suresi’nin 75. Ayeti Işığında Sünnet-i Seniyye

Peygamber Efendimiz (s.a.v), sadece bir peygamber değil, aynı zamanda tüm mazlumların sığınağı ve koruyucusu idi.

Zulme Karşı Mücadele: Peygamberimizin tüm hayatı, zulme ve zalimlere karşı bir mücadeleydi. Mekke’de putperestlerin zulmüne, Medine’de münafıkların ve hainlerin zulmüne karşı durmuştur. O, adaleti tesis etmek ve zayıfların hakkını korumak için gönderilmişti. Mazlumların Sığınağı: Medine’de kurduğu devlet, sadece Müslümanlar için değil, zulümden kaçan herkes için bir sığınak haline gelmişti. O, kölelerin, kadınların, yetimlerin ve toplum tarafından ezilen herkesin hakkını koruyan bir hukuk sistemi inşa etmiştir. Mekke’nin Fethi: Ayette bahsedilen “halkı zalim olan şehir”den (Mekke) Müslümanları kurtarma misyonu, en nihayetinde Mekke’nin Fethi ile zirveye ulaşmıştır. Bu fetih, bir intikam veya işgal değil, bir “kurtuluş” operasyonuydu. Peygamberimiz, kendisine en büyük zulümleri yapanları bile affederek, bu fethin asıl amacının, zulmü ortadan kaldırmak ve insanları özgürleştirmek olduğunu göstermiştir.

Ayetten Çıkarılacak Dersler ve Hikmetler

Bu ayet, cihadın meşruiyetine ve ahlakına dair evrensel dersler sunar:

1. Cihadın İki Temel Gerekçesi: Ayet, savaşmanın meşruiyetini iki temel üzerine oturtur:
   • Teolojik/Manevi Gerekçe: “Fî Sebîlillâh” (Allah yolunda). Yani, Allah’ın dinini yüceltmek ve O’nun adaletini yeryüzüne hakim kılmak.
   • İnsani/Ahlaki Gerekçe: “el-Mustad’afîn” (Zayıf bırakılmışları kurtarmak). Yani, zulmü ve baskıyı ortadan kaldırmak, masum insanları korumak. İslam’da meşru savaş, bu iki gayeyi birleştiren bir mücadeledir.
2. Vicdani Sorumluluk: “Size ne oluyor da savaşmıyorsunuz?” sorusu, her mü’mini, dünyadaki zulümler karşısında vicdani bir sorumlulukla yüzleştirir. Bu ayet, bir mü’minin, “bana ne” diyerek kenara çekilemeyeceğini, mazlumun feryadının kendi kulağında bir emir ve bir çağrı olduğunu öğretir.
3. Dua ve Eylem Bütünlüğü: Ayette, mazlumların Allah’a dua ettiği (“Rabbimiz, bizi kurtar…”) ve mü’minlerin de bu duanın cevabı olarak eyleme (savaşmaya) çağrıldığı görülür. Bu, İslam’daki dua ve eylem (tevekkül) dengesinin mükemmel bir örneğidir. Dua, eyleme geçmek için bir motivasyon kaynağıdır ve eylem de duanın kabulü için bir vesiledir.
4. Allah’ın Yardımının Vasıtaları: Mazlumlar, doğrudan Allah’tan bir “Velî” (koruyucu) ve “Nasîr” (yardımcı) isterler. Allah ise, bu isteğe, mü’minleri onlara velî ve nasîr kılarak cevap verir. Bu, Allah’ın, yeryüzündeki yardımını ve korumasını, genellikle bu görevi üstlenen mü’min kulları aracılığıyla gerçekleştirdiğini gösterir.

Önceki ve Sonraki Ayetlerle Bağlantısı

• Önceki Ayet (Nisa Suresi 74. Ayet): 74. ayet, mücahidin “içsel” motivasyonunu tanımlamıştı: Ahiret için dünyayı satmak. Bu 75. ayet ise, mücahidin “dışsal” motivasyonunu ve misyonunu tanımlar: Ezilenleri kurtarmak. Böylece, cihadın hem kişisel (manevi kazanç) hem de toplumsal (zulmü bitirme) boyutu tamamlanmış olur.
• Sonraki Ayet (Nisa Suresi 76. Ayet): Bu 75. ayet, mü’minleri, Allah yolunda ve mazlumlar uğrunda savaşmaya çağırmıştı. Bir sonraki 76. ayet ise, bu savaşın aslında iki zıt kampın ve iki zıt ideolojinin savaşı olduğunu belirterek, konuyu daha evrensel bir çerçeveye oturtur: “İman edenler Allah yolunda savaşırlar. İnkâr edenler ise Tâğût yolunda savaşırlar.” Bu, mü’minin mücadelesinin, sadece bir toprak veya insan kurtarma mücadelesi değil, aynı zamanda Hakk’ın Batıl’a karşı verdiği ebedi mücadelenin bir parçası olduğunu gösterir.

Özet:

Nisa Suresi’nin 75. ayetinde, mü’minler, hem Allah yolunda olmanın bir gereği olarak hem de zulüm altında inleyen ve “Rabbimiz, bizi bu zalimler diyarından kurtar, bize katından bir koruyucu ve yardımcı gönder” diye dua eden zayıf bırakılmış erkek, kadın ve çocukları kurtarmak uğruna savaşmaya teşvik edilmektedir. Ayet, bu kadar açık ve meşru sebepler varken, savaştan geri durmanın anlamsızlığını ve ahlaki sorumluluğunu sorgulayan bir üslup kullanır.

İniş Tarihi ve Nüzul Ortamı:

Medine döneminde, özellikle Mekke’de hala baskı altında olan ve hicret edememiş Müslümanların bulunduğu bir sırada nazil olmuştur. Medine’deki Müslümanları, Mekke’deki kardeşlerini kurtarmak için gerekli olan askeri mücadeleye hem manen hem de ahlaken hazırlamayı amaçlamaktadır.

İcma:

Zulüm altındaki masumları ve Müslümanları kurtarmak için savaşmanın, cihadın en meşru ve en temel gerekçelerinden biri olduğu konusunda İslam alimleri arasında tam bir icma (görüş birliği) vardır.

Sonuç:

Bu ayet-i kerime, İslam’da cihad kavramının, saldırganlık veya yayılmacılık olmadığını; aksine, en temelinde, adalet arayışı ve mazluma sahip çıkma ahlakı olduğunu ilan eden bir onur beyanıdır. O, mü’minin imanını, sadece kişisel bir kurtuluş arayışı olmaktan çıkarıp, tüm insanlığın acılarına ve feryatlarına karşı sorumlu olduğu evrensel bir misyona dönüştürür. Ayet, bir mü’minin kalbinin, zulüm gören bir çocuğun duasıyla titremiyorsa, imanında bir sorun olduğunu hatırlatan ilahi bir sitemdir.

Sure ve İlgili Konular Hakkında Sıkça Sorulan Sorular

1. Ayette bahsedilen “halkı zalim olan şehir” neresidir?
   • Tefsir alimlerinin büyük çoğunluğuna göre, bu şehir, o dönemde Müslümanlara zulmeden ve onların hicret etmesine engel olan Mekke’dir. Ancak ayetin hükmü evrenseldir ve zulmün olduğu her yeri kapsar.
2. Bu ayet, Müslümanlara her yerde savaşma yetkisi mi verir?
   • Hayır. İslam’da savaş (cihad), bireylerin kendi başlarına karar verebileceği bir eylem değildir. Meşru bir devlet otoritesinin (ülü’l-emr) kararı, belirli şartların oluşması ve İslam’ın savaş hukukuna sıkı sıkıya uyulması gerekir. Ayet, bir ahlaki sorumluluğu ve meşru bir gerekçeyi belirtir, keyfi bir savaş izni vermez.
3. Mazlumlara yardım etmek sadece savaş yoluyla mı olur?
   • Savaş, en son ve en zorlu çaredir. Mazlumlara yardım, duruma göre siyasi, diplomatik, ekonomik, hukuki ve insani yardım gibi pek çok farklı yolla yapılabilir ve yapılmalıdır.
4. Mazlumların duasını Allah doğrudan kabul edemez mi? Neden mü’minleri savaşa çağırıyor?
   • Allah elbette doğrudan yardım etmeye kadirdir. Ancak O, dünyayı sebepler ve imtihanlar üzerine kurmuştur. Allah, mü’minleri, mazlumların duasının cevabı kılarak, onları imtihan etmek, onlara sevap kazandırmak ve yeryüzünde adaleti bizzat onların elleriyle tesis etme şerefini vermek ister.
5. “Velî” ve “Nasîr” kelimeleri neden burada da geçiyor?
   • Bu kelimeler daha önce (ayet 45) Allah’ın mü’minler için yeterli olduğu belirtilirken kullanılmıştı. Burada ise mazlumların duasında yer alması, onların da en büyük koruyucu ve yardımcının Allah olduğunu bildiklerini ve mü’minlerin de bu ilahi isimlerin yeryüzündeki birer tecellisi olması gerektiğini gösterir.
6. “Size ne oluyor da?” ifadesi neden bu kadar sert bir üsluptur?
   • Çünkü mazlumun imdadına koşmak, insan fıtratının ve iman ahlakının en temel gereğidir. Bu kadar temel bir görevden kaçınmak, Allah katında o kadar anormal ve şaşırtıcı bir durumdur ki, ayet bu durumu bir sitem ve kınama üslubuyla sorgular.
7. Ayette sadece Müslüman mazlumlardan mı bahsediliyor?
   • Ayetteki “erkekler, kadınlar ve çocuklar” ifadesi geneldir, ancak dua edenlerin “Rabbimiz” demesi, onların mü’min olduğunu gösterir. Bununla birlikte, İslam’ın genel adalet ilkesi, zulüm görenin kimliğine bakılmaksızın, zulmün her türlüsüne karşı olmayı ve masumları korumayı gerektirir.
8. Bu ayet, günümüzdeki uluslararası insani müdahale kavramıyla ilişkilendirilebilir mi?
   • Evet, ayet, zulüm gören sivil halkı korumak için harekete geçme sorumluluğuna işaret etmesi bakımından, modern uluslararası hukuktaki “koruma sorumluluğu” ve “insani müdahale” kavramlarının ahlaki temelini 1400 yıl öncesinden ortaya koyan bir ilke olarak görülebilir.
9. Bir mü’min, bu ayetin gereğini bireysel olarak nasıl yerine getirebilir?
   • Dünyadaki mazlumlar için dua ederek, onlara maddi (yardım kuruluşları aracılığıyla) ve manevi (kamuoyu oluşturarak, zulmü anlatarak) destek olarak, zalimlerin mallarını boykot ederek ve adil bir dünya düzeni için çabalayarak bu ayetin ruhuna uygun hareket edebilir.
10. Ayet neden kadın ve çocukları özellikle zikrediyor?
    • Çünkü savaş ve zulüm ortamlarında en savunmasız ve en çok mağdur olanlar genellikle kadınlar ve çocuklardır. Onları özellikle zikretmek, durumun aciliyetini, vahametini ve müdahalenin ne kadar insani bir görev olduğunu vurgulamak içindir.